İşletmelerin faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere gerekli olan asgari sermaye tutarı, kuruluş aşamasında öncelikle işletme sahipleri veya ortaklar tarafından oluşturulmaktadır. Faaliyetlerin kapsamı genişledikçe, iş yaşamının şartları gereği olarak yabancı kaynaklardan da fon sağlama gereksinimi ortaya çıkmaktadır. Bilançonun pasifinde ikinci kaynak grubunu oluşturan öz kaynaklar, işletmeyle ilgili ikinci kişilerin işletme üzerindeki haklarını göstermektedir.
Genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinden 'kişilik' kavramı gereği; birinci kişi işletme, ikinci kişi ve kişiler işletme sahip veya sahipleri, üçüncü kişiler ise bunların dışında kalan (işletme dışındaki) borç verenler ve diğer üçüncü kişilerdir. Dolayısıyla ikinci kişiler yani işletme sahipleri, işletmeye sermaye koyanlardır. Bu nedenle öz kaynaklar (öz sermaye) hesap grubu; işletme sahip veya sahiplerinin, işletme kişiliğinin aktifleri üzerindeki toplam haklarının parasal ifadesidir.
Öz kaynaklar; işletme sahip veya sahiplerinin işletmeye sermaye olarak verdiği değerler ile faaliyetler sonucu sağlanan ve henüz işletmeden çekilmemiş o dönem kârı, dağıtılmamış önceki dönem kârları, önceki dönem kârından ayrılan yedekler ile sermaye yedeklerinden oluşmaktadır. Bir işletmenin öz kaynaklarını bulmak için öz kaynak hesaplarının kalanları toplanır ya da net varlıklardan borçlar düşülür. Tekdüzen Hesap Planı'nda bu grup '50 Ödenmiş Sermaye', '52 Sermaye Yedekleri', '54 Kâr Yedekleri', '57 Geçmiş Yıllar Kârları', '58 Geçmiş Yıllar Zararları (-)' ve '59 Dönem Net Kârı (Zararı)' alt gruplarından oluşmaktadır.
İşletme sahip veya sahiplerinin işletmeye yapmış oldukları sermaye yatırımları taahhütleri ile henüz ödenmemiş sermaye arasındaki fark ödenmiş sermayedir. Diğer bir ifadeyle taahhüt edilen sermayenin ödenmiş tutarını gösteren 50 Ödenmiş Sermaye grubu; 500 Sermaye, 501 Ödenmemiş Sermaye (-), 502 Sermaye Düzeltmesi Olumlu Farkları ve 503 Sermaye Düzeltmesi Olumsuz Farkları (-) hesaplarını kapsamaktadır.
Esas sermaye (taahhüt edilmiş sermaye); bir şirketin faaliyet, amaç ve konusuna göre ortakları tarafından işletmeye getirilmesi üstlenilen nominal sermaye tutarıdır. Ödenmemiş sermaye ise esas sermayenin henüz işletmeye ödenmemiş olan kısmını, yani ortakların getirmeyi taahhüt ettikleri ancak henüz ödemedikleri sermaye borçlarını gösterir. Ödenmiş sermaye, esas sermayeden ödenmemiş sermayenin çıkarılmasıyla bulunur ve ortakların şirkete fiilen getirdikleri sermaye tutarını ifade eder. Tekdüzen Hesap Planı'nda 'Ödenmiş Sermaye' adıyla doğrudan açılmış tek bir hesap yoktur, bu tutar grup hesaplarının netleştirilmesiyle bilançoda gösterilir.
500 Sermaye hesabı, işletmeye tahsis edilen veya işletmenin ana sözleşmesinde yer alan ve ticaret siciline tescil edilmiş bulunan nominal sermaye tutarıdır. Şahıs işletmelerinde bu tutar istendiği anda ve herhangi bir resmi işleme gerek olmaksızın değiştirilebilirken, sermaye şirketlerinde sermayenin değiştirilmesi hukuki işlemlerin yerine getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Şahıs işletmelerinde sermaye taahhüdü söz konusu olmadığından, doğrudan ilgili aktif hesapları borçlandırılırken 500 Sermaye hesabı alacaklandırılır. Şirketlerde ise süreç sermaye taahhüdü ve sermayenin ödenmesi olmak üzere iki aşamalı olarak gerçekleştirilir.
İşletmelerde öz kaynaklar, yalnızca işletme faaliyetleri sonucunda yaratılan 'kâr' nedeniyle değil, sermaye hareketleri nedeniyle de artış gösterebilir. Bu kapsamda çıkarılmış hisse senetlerinin nominal değerinden daha yüksek bir bedelle satılması (emisyon primi) veya sermaye taahhüdünü yerine getirmeyen ortağın payının iptal edilerek yeniden çıkarılan hisse senedinin satışından olumlu fark doğması (iptal kârları) gibi durumlar sermaye yedeklerini oluşturur.
Sermaye Yedekleri hesap grubu; 520 Hisse Senedi İhraç Primleri, 521 Hisse Senedi İptal Kârları, 522 MDV Yeniden Değerleme Artışı, 523 İştirakler Yeniden Değerleme Artışı ve 529 Diğer Sermaye Yedekleri hesaplarından oluşmaktadır. Bu hesaplardan yeniden değerlemeye ilişkin olan 522 ve 523 numaralı hesapların enflasyon düzeltmesi uygulaması nedeniyle günümüzde kullanım alanı ortadan kalkmıştır.
520 Hisse Senedi İhraç Primleri hesabı, yeni çıkarılan hisse senetlerinin primli satışından kaynaklanan tutarların izlendiği hesaptır. Hisse senetlerinin nominal değerleri ile ihraç değeri arasındaki olumlu fark (emisyon primi) Türk Ticaret Kanunu tarafından yedek akçe olarak nitelendirilir ve bu fark meydana geldiğinde hesaba alacak kaydedilir. 521 Hisse Senedi İptal Kârları hesabı ise sermaye taahhüdünü yerine getirmeyen ortağın hisselerinin iptal edilip yeni ortağa satılması sonucu oluşan olumlu farkların izlendiği hesaptır.
İşletme kârlarından, gelecekte ortaya çıkabilecek riskleri karşılamak veya otofinansman sağlamak amacıyla ayrılan tutarlara 'yedekler' ya da 'yedek akçe' denmektedir. Kârın, dağıtılmayarak işletmede bırakılan kısmı kâr yedekleri olarak bilinmektedir. Şahıs işletmelerinde yedek ayrılması zorunluluğu yokken, ortakların sorumluluğunun koydukları sermaye ile sınırlı olduğu sermaye şirketlerinde üçüncü kişilerin güvencesini artırmak amacıyla Türk Ticaret Kanunu yedek ayırmayı zorunlu kılmaktadır.
Kâr yedekleri; yasalar gereği ayrılan 'yasal yedekler', ana sözleşme gereği ayrılan 'statü yedekleri' ve şirket genel kurulu kararına göre ayrılan 'olağanüstü yedekler' (isteğe bağlı yedekler) olmak üzere üçe ayrılır. Kâr yedekleri, dönemin vergi öncesi kâr tutarından varsa geçmiş yıllar zararları indirildikten sonra kalan tutar (safi kâr) üzerinden hesaplanır. Önceki dönem kârından izleyen dönemde ayrılacakları için, ilgili dönemin başında 590 Dönem Net Kârı tutarı öncelikle 570 Geçmiş Yıllar Kârları hesabına aktarılmak zorundadır.
Kâr Yedekleri grubu; 540 Yasal Yedekler, 541 Statü Yedekleri, 542 Olağanüstü Yedekler, 548 Diğer Kâr Yedekleri ve 549 Özel Fonlar hesaplarını kapsamaktadır. TTK'ya göre sermaye şirketleri, her yıl safi kârlarının %5'ini ödenmiş sermayenin %20'sine (beşte birine) ulaşıncaya kadar I. Tertip Yedek Akçe olarak ayırmak zorundadır. Ortaklara birinci temettü dağıtıldıktan sonra, dağıtılması kararlaştırılan kârın %10'u ise II. Tertip Yedek Akçe olarak ayrılır.
570 Geçmiş Yıllar Kârları hesabı, önceki yıllara ait kârların dağıtılmasına ya da sermayeye eklenmesine kadar bekletildiği hesaptır. Dönem başında 590 Dönem Net Kârı hesabı kapatılarak bu hesaba aktarılır. 580 Geçmiş Yıllar Zararları (-) hesabı ise geçmiş faaliyet dönemlerinde ortaya çıkan net zararların izlendiği hesaptır. Borç karakterli bir hesap olup, öz kaynaklarda azalışı temsil eder ve bilançoda indirim kalemi olarak gösterilir.
Dönem Net Kârı (Zararı) grubu, işletmenin faaliyet dönemine ait vergi sonrası net kâr veya zarar tutarlarının izlendiği 590 Dönem Net Kârı ve 591 Dönem Net Zararı (-) hesaplarını kapsar. Dönem sonunda tüm gelir ve gider hesapları 690 Dönem Net Kârı veya Zararı hesabında toplanır. Bu hesabın kalanı vergi öncesi kâr veya zararı gösterir.
Eğer işletme kâr elde etmişse, hesaplanan vergi ve yasal yükümlülük karşılıkları (691 ve 370 hesaplar) düşüldükten sonra kalan net kâr 692 Dönem Net Kârı veya Zararı hesabı aracılığıyla 590 Dönem Net Kârı hesabına aktarılır. İşletme dönemi zararla kapatmışsa, 690 hesabının borç kalanı 692 hesabı üzerinden 591 Dönem Net Zararı (-) hesabına aktarılarak bilançonun öz kaynaklar grubunda indirim kalemi olarak raporlanır.