Ünite 5: Sağlık Kurumlarında Verimlilik Ölçümü ve Yönetimi

1957 Yılı Verimlilik Ayrımı

Teknik verimlilik ve tahsis verimliliği ayrımı ilk kez 1957 yılında yapılmıştır. Bu iki verimlilik türünün bir araya gelerek ekonomik verimliliği oluşturduğu teorisi bu tarihten itibaren kabul görmüştür.

2000'li Yıllar Türkiye Sağlık Sektörü

Türkiye'de özellikle 2000'li yıllardan itibaren özel sağlık sektörü hızla büyümeye başlamıştır. Bu büyüme, hastaneler arasındaki rekabeti artırmış ve ortalama performans yerine sınır verimlilik ölçümlerini zorunlu kılmıştır.

1978 Charnes, Cooper ve Rhodes Çalışması

Veri Zarflama Analizi (VZA) tekniği, matematiksel bir programlama yöntemi olarak ilk kez 1978 yılında Charnes, Cooper ve Rhodes tarafından geliştirilmiş ve literatüre kazandırılmıştır.

1984 Sherman'ın Hastane Analizi

VZA tekniği sağlık sektöründe ilk kez 1984 yılında Sherman tarafından kullanılmıştır. Bu öncü çalışmada hastanelerin teknik verimlilik düzeyleri başarıyla değerlendirilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Verimlilikİstenilen bir çıktıyı en az maliyetle üretmek veya mevcut kaynaklar ile en fazla çıktıyı üretmektir. Sağlık alanında ise bir birim girdi kullanarak ne kadar sağlık kazanımı veya sağlık sonucu elde edildiğini gösteren ilişkidir.

GirdiBir çıktıyı üretmek için kullanılan her türlü kaynağı ifade eder. Sağlık kurumlarında doktor sayısı, hemşire saati, yatak sayısı ve tıbbi sarf malzemesi harcamaları girdilere örnek olarak verilebilir.

ÇıktıGerçekleştirilen faaliyetleri ve sunulan hizmetleri içeren toplam üretim miktarıdır. Sağlık kurumlarında taburcu edilen hasta sayısı, ameliyat sayısı ve poliklinik muayene sayısı çıktı niteliğindedir.

ProdüktiviteÜretilen sağlık hizmetlerinin sayısı ile kullanılan kaynak arasındaki ilişkidir. Çıktı olarak sağlık sonuçlarını değil, sadece gerçekleştirilen faaliyetlerin miktarını esas alması yönüyle verimlilikten ayrılır.

Teknik VerimlilikEn az maliyetle en fazla çıktıyı üretmek, yani üretilmesine karar verilen bir çıktının doğru yöntemlerle nasıl üretileceğine karar vermektir. Üretim verimliliği olarak da adlandırılır.

Tahsis VerimliliğiDoğru çıktıların üretilmesi, yani hangi çıktının üretileceğine karar verilmesidir. Girdilerin en uygun (optimum) oranda nasıl kullanılacağına odaklanır.

Ekonomik VerimlilikTeknik verimlilik ile tahsis verimliliğinin çarpımıyla elde edilen, hem üretim yönteminin hem de üretilen çıktı tercihinin finansal açıdan en uygun düzeyde olduğunu gösteren bütünsel verimliliktir.

Oran Analiziİki değişken arasındaki ilişkiye bakarak verimliliği ölçen en basit ve geleneksel yöntemdir. Yatak işgal oranı ve ortalama yatış süresi gibi tek boyutlu göstergelerle hesaplanır.

En Küçük Kareler Tekniği (EKKT)Birden fazla girdi ve çıktıyı aynı anda değerlendiren parametrik bir regresyon analizi tekniğidir. Ancak bireysel kurumlar için değil, sadece kurumların ortalama performansı hakkında bilgi verir.

Sınır YaklaşımlarıBir verimlilik sınırı tahmin etmeyi ve her karar verme biriminin bu sınıra olan uzaklığını (verimlilikten sapmasını) belirlemeyi sağlayan parametrik veya parametrik olmayan gelişmiş analiz yöntemleridir.

Veri Zarflama Analizi (VZA)Birden fazla girdi kullanarak birden fazla çıktı üreten benzer karar verme birimlerinin göreceli verimliliğini ölçen parametrik olmayan matematiksel bir programlama tekniğidir.

Karar Verme Birimi (KVB)Girdileri çıktılara dönüştürme sorumluluğunu üstlenen ve bu dönüşüm süreciyle ilgili karar verme yetkisine sahip olan, benzer girdi ve çıktı yapısına sahip analiz birimleridir.

Stokastik Sınır Analizi (SSA)Maliyet fonksiyonlarını kullanarak hem teknik hem de tahsis verimliliğini ölçen, hata terimini rastsal olaylar ve verimsizlik olarak ikiye ayıran parametrik bir sınır yaklaşımı tekniğidir.

Ölçeğe Sabit Getiri (ÖSG)Girdilerdeki oransal artışın çıktılarda da aynı oranda artış yaratacağını varsayan VZA modelidir. Hem safi teknik verimliliği hem de ölçek verimliliğini ölçer.

Ölçeğe Değişken Getiri (ÖDG)Girdilerdeki artışın çıktılarda artan veya azalan oranda doğrusal olmayan değişimler yaratacağını varsayan, sadece safi teknik verimliliği ölçen VZA modelidir.

Safi Teknik VerimlilikBir karar verme biriminin büyüklük etkisinden arındırılmış, tamamen yönetimsel performansından ve kaynakları doğru organize etmesinden kaynaklanan verimlilik düzeyidir.

Ölçek VerimliliğiBir karar verme biriminin faaliyet gösterdiği büyüklük veya ölçekle ilgili verimliliğidir. ÖSG verimlilik skorunun ÖDG verimlilik skoruna bölünmesiyle hesaplanır.

Girdi Yönelimli ModelÜretilen çıktı miktarını değiştirmeden, bu çıktıyı elde etmek için kullanılan girdi miktarlarını en uygun düzeyde azaltmayı hedefleyen yönetsel strateji ve analiz modelidir.

Çıktı Yönelimli ModelKullanılan girdi miktarını sabit tutarak, mevcut kaynaklarla üretilebilecek çıktı miktarını maksimum düzeye çıkarmayı hedefleyen yönetsel strateji ve analiz modelidir.

Vaka Karması (Case Mix)Hizmet sunulan hastaların yaş, cinsiyet ve hastalık teşhisi gibi demografik ve klinik özelliklerinin bütünüdür. Hastanelerin kaynak kullanım düzeylerini doğrudan etkiler.

Değişim MühendisliğiBir örgütte yapılan işlerin ve süreçlerin, maliyetleri düşürmek, kaliteyi, hızı ve verimliliği artırmak amacıyla köklü ve radikal bir şekilde yeniden tasarlanması sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

1994 Zuckerman ve Arkadaşlarının Katkısı

Stokastik Sınır Analizi (SSA) tekniği, ilk kez 1994 yılında Zuckerman ve arkadaşları tarafından yayınlanan bir çalışma ile sağlık ekonomisi ve verimlilik literatürüne dahil edilmiştir.

Bates ve Arkadaşlarının ABD Modeli

Bates ve arkadaşlarının ABD'de yaptığı çalışmada girdiler arasında tam zamanlı kayıtlı ve lisanslı hemşire sayıları ile metropolitan alandaki aktif hekim sayısı standart girdi olarak kullanılmıştır.

Grosskopf ve Arkadaşlarının Çıktı Ayrımı

Grosskopf ve arkadaşlarının ABD hastane çalışmasında, yatan hastalar 'cerrahi müdahale yapılan' ve 'cerrahi müdahale yapılmayan' şeklinde iki alt gruba ayrılarak kaynak kullanım farkları modele yansıtılmıştır.

Nayar ve Ozcan'ın Kalite Göstergeli Modeli

Nayar ve Ozcan tarafından yapılan çalışmada, pnömoni hastalarının ilk 4 saatte antibiyotik alma yüzdesi ve pnömokok aşısı yapılma oranları gibi kalite göstergeleri çıktı olarak modele dahil edilmiştir.

Linna'nın Finlandiya Eğitim Hastaneleri Analizi

Linna tarafından Finlandiya'da yapılan çalışmada eğitim hastanelerinin çıktıları arasına 'bilimsel yayın sayısı' ve 'hizmet içi eğitim alan hemşire sayısı' gibi araştırma-eğitim değişkenleri eklenmiştir.

Özgen'in ABD Diyaliz Sektörü Çalışması

Özgen tarafından ABD'de yapılan diyaliz merkezleri verimlilik analizinde, girdiler arasına bakım-onarım, ilaç, laboratuvar ve genel yönetim harcamaları gibi detaylı maliyet kalemleri eklenmiştir.

Özgen ve Şahin'in Türkiye Diyaliz Analizi

Özgen ve Şahin tarafından Türkiye'deki diyaliz merkezleri üzerinde yapılan çalışmada, çıktı olarak aylık hemodiyaliz seans sayısı; girdi olarak ise diyaliz makinesi ve hemşire sayısı kullanılmıştır.

Kontodimopoulos ve Niakas'ın Yunanistan Çalışması

Kontodimopoulos ve Niakas Yunanistan'daki diyaliz merkezlerini incelerken çıktı değişkeni olarak 'aylık diyalize giren hasta sayısı' göstergesini kullanarak verimlilik sınırını belirlemişlerdir.

Şahin ve Arkadaşlarının Türkiye Hastane Çalışması

Şahin ve arkadaşları tarafından Türkiye'deki genel hastaneler üzerinde yapılan çalışmada girdi olarak yatak sayısı, hekim, hemşire ve diğer personel sayısı; çıktı olarak ise yatan hasta, poliklinik ve ameliyat sayıları kullanılmıştır.

1909 Agner Krarup Erlang ve Kuyruk Teorisi

Kuyruk teorisi ve bekleme hatlarının analizine yönelik ilk matematiksel çalışma, 1909 yılında Danimarkalı mühendis Agner Krarup Erlang tarafından telefon santrallerindeki yoğunluğu çözmek amacıyla yapılmıştır.

SGK Geri Ödeme Sistemleri Etkisi

Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) uyguladığı retrospektif ödemeler hastanelerde fiyata dayalı olmayan rekabet ve gereksiz hizmet sunumu yaratırken, prospektif ödemeler maliyet kontrolü ve yüksek verimlilik sağlamaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Verimlilik ve Prodüktivite farkına dikkat edin: Prodüktivite sadece hizmet sayısını (faaliyet miktarını) esas alırken, Verimlilik bu hizmetlerin hastada yarattığı sağlık sonuçlarını/kazanımlarını esas alır.
EKKT ile VZA/SSA arasındaki en kritik farkı unutmayın: EKKT sadece 'ortalama' performansı ölçer ve bireysel skor vermez; VZA ve SSA ise her kurum için ayrı bir verimlilik skoru hesaplar.
VZA ve SSA'nın hata terimi farkını aklınızda tutun: VZA'da hata terimi yoktur (tüm sapmalar kötü yönetime bağlanır); SSA'da ise hata terimi tesadüfi dalgalanmalar ve verimsizlik olarak ikiye ayrılır.
ÖSG ve ÖDG modellerinin verimli birim sayısı ilişkisini unutmayın: ÖDG modelinde verimli bulunan birim sayısı, ÖSG modeline göre her zaman daha fazladır veya en azından eşittir.
Geri ödeme yöntemlerinin verimliliğe etkisini iyi analiz edin: Prospektif (ileriye dönük) ödeme verimliliği artırırken, retrospektif (geriye dönük) ödeme verimsizliği ve gereksiz harcamaları teşvik eder.