Ünite 8: Türkiye’deki Sağlık Sigortacılığının Değerlendirilmesi

1 Ekim 2008 GSS Başlangıcı

Türkiye'de parçalı sosyal güvenlik kurumlarını (SSK, Bağ-Kur, Emekli Sandığı) tek çatı altında birleştiren Genel Sağlık Sigortası fiili olarak bu tarihte yürürlüğe girmiştir.

1 Ocak 2012 Zorunlu Kapsam

GSS bu tarihten itibaren Türkiye'de ikamet eden tüm vatandaşlar için zorunlu hale getirilmiş ve yeşil kart uygulaması sonlandırılarak gelir testine dayalı sisteme geçilmiştir.

2005 Yılı Kurumsal Açıkları

GSS öncesinde Bağ-Kur'un bütçe açığı toplam harcamalarının %47,1'ine, Emekli Sandığı'nın açığı ise %64'üne ulaşarak sürdürülemez bir mali yük oluşturmuştur.

GSS Öncesi Sigortasız Nüfus Oranı

1 Ekim 2008 öncesinde Türkiye nüfusunun yaklaşık %10 ila %35'inin hiçbir sosyal sağlık güvencesi bulunmamaktaydı ve bu oran kırsal alanda %50'ye ulaşıyordu.

Anahtar Kavramlar

Beveridge ModeliSağlık hizmetlerinin finansmanının ağırlıklı olarak genel vergilerden karşılandığı ve devletin hizmet sunumunda başat rol oynadığı sağlık sistemidir. İngiltere bu modelin en klasik örneğidir.

Bismarck ModeliSağlık hizmetlerinin finansmanının çalışanlardan ve işverenlerden toplanan zorunlu sosyal güvenlik primleriyle sağlandığı sosyal sağlık sigortası sistemidir. Türkiye'deki GSS bu modeli esas almaktadır.

Finansal SürdürülebilirlikBir sağlık finansman sisteminin, uzun vadede hizmet sunumunun kesintiye uğramaması için elde ettiği gelirlerle yaptığı sağlık harcamalarını dengeli bir şekilde karşılayabilme kapasitesidir.

HakkaniyetSağlık finansmanına katkının bireylerin ödeme gücüne (gelirine) göre yapılması, hizmetlerden yararlanmanın ise bireylerin sadece sağlık ihtiyacına göre gerçekleşmesi ilkesidir.

Regresif FinansmanDüşük gelirli bireylerin, yüksek gelirli bireylere kıyasla gelirlerinin daha büyük bir yüzdesini sağlık finansmanına (vergi veya cepten ödeme yoluyla) ayırmak zorunda kaldığı adaletsiz sistemdir.

Progresif FinansmanYüksek gelirli bireylerin, düşük gelirli bireylere kıyasla sağlık sistemine gelirleriyle orantılı olarak daha yüksek oranda finansal katkıda bulunduğu adil sistemdir.

Enformal ÖdemelerSağlık hizmeti alımı sırasında resmi kanalların dışında, kayıt dışı olarak doğrudan hizmet sunucuya yapılan ve 'bıçak parası' veya 'bahşiş' olarak da adlandırılan gayriresmi ödemelerdir.

Katkı Payı (Kullanıcı Katkısı)Sağlık hizmeti kullanımı sırasında gereksiz talebi sınırlamak ve ek gelir elde etmek amacıyla hastadan doğrudan tahsil edilen, ilaç veya muayene katılım ücreti gibi resmi cepten ödemelerdir.

Temel Teminat PaketiGenel Sağlık Sigortası kapsamında olan tüm bireylere devlet tarafından standart olarak sunulan ve finansmanı sigorta tarafından karşılanan sağlık hizmetlerinin sınırlarını belirleyen pakettir.

Ahlaki Tehlike (Moral Hazard)Bireyin sağlık sigortasına sahip olması nedeniyle, sağlık risklerine karşı daha özensiz davranması veya ücretsiz/ucuz olduğu için gereksiz yere aşırı sağlık hizmeti talep etmesi durumudur.

Tekel Alıcı (Monopson)Sağlık hizmeti piyasasında tek bir güçlü alıcının bulunması durumudur. Türkiye'de SGK, tüm kamu ve özel hastanelerden hizmet satın alan tekel konumundadır.

MEDULAGenel Sağlık Sigortası ile sağlık tesisleri arasında fatura bilgisini elektronik olarak toplamak ve ödemeleri gerçekleştirmek amacıyla kurulmuş bütünleşik medikal ulak bilişim sistemidir.

Bilgi AsimetrisiSağlık piyasasında hekimin hastaya, ya da sigortalının sigorta şirketine kıyasla sunulan hizmet veya kendi sağlık durumu hakkında çok daha fazla ve detaylı bilgiye sahip olması durumudur.

Risk Seçimi (Cream Skimming)Özel sağlık sigortası şirketlerinin kârlılıklarını artırmak amacıyla sadece sağlıklı ve genç bireyleri sigortalamayı tercih edip, yaşlı ve kronik hastaları sistem dışı bırakması eğilimidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Enformal Ödemelerin %25'lik Payı

2002 yılında yapılan sınırlı bir çalışmaya göre, Türkiye'de cepten yapılan sağlık harcamalarının %25'inin kayıt dışı (enformal) ödemelerden oluştuğu tespit edilmiştir.

Dolaylı Vergilerin Yükselişi

Türkiye'de dolaysız vergilerin oranı 1994'te %48 iken 2002'de %32'ye düşmüş; dolaylı vergiler ise %52'den %66'ya (2005'te %69'a) yükselerek vergi sistemini adaletsizleştirmiştir.

Bölgesel Hekim Dağılımı Uçurumu

Marmara Bölgesi'nde 100.000 kişi başına düşen uzman hekim sayısı 67,8 iken, bu sayı Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde sadece 17,4 olarak kaydedilmiştir.

Koruyucu Sağlık Harcamalarındaki Düşüş

Türkiye'de koruyucu sağlık hizmetlerinin payı 1996'da %12,1 iken 2001 yılında %6,3'e gerilemiş, kaynaklar tedavi edici hizmetlere aktarılmıştır.

2001 Ekonomik Krizi ve Küçülme

Türkiye'nin tecrübe ettiği en büyük ekonomik kriz olan 2001 yılında GSYİH %7,5 oranında küçülmüş, bu durum sosyal güvenlik finansmanını derinden sarsmıştır.

İstihdam Oranı Karşılaştırması

2004 verilerine göre Türkiye'deki istihdam oranı %43,7 ile OECD ve AB-15 ortalamasının (%65) çok altında kalarak prim tabanını daraltmıştır.

Sınavda Dikkat Et

GSS'nin fiili başlangıç tarihi (1 Ekim 2008) ile zorunlu hale geldiği tarihi (1 Jan 2012) karıştırmayın; sınavlarda bu iki tarih sıkça sorgulanır.
Bismarck modelinin prim esaslı, Beveridge modelinin ise vergi esaslı olduğunu unutmayın; Türkiye'nin tercihi Bismarck (sosyal sigorta) yönündedir.
Sevk zincirinin kağıt üzerinde hedeflenmesine rağmen fiilen uygulanamamış olması, GSS'nin mali açıklarının ve verimsizliğinin en önemli gerekçesi olarak sorulabilir.
SGK'nın piyasadaki rolü sorulduğunda 'monopson' (tek alıcı) kavramına odaklanın; bu konum SGK'ya fiyat belirlemede büyük avantaj sağlar.
Özel sağlık sigortasının Türkiye'de gelişememesinin en büyük nedeni devletin GSS ile sunduğu güçlü sosyal korumadır; bu ilişkiyi iyi analiz edin.
Vergi adaletinin olmadığı (dolaylı vergilerin yüksek olduğu) ülkelerde genel bütçeden sağlık finansmanının regresif (adaletsiz) sonuçlar doğuracağını aklınızda tutun.