BatıcılıkTürkiye’de sosyolojinin başlangıcından beri diğer tüm akımları kuşatan ve üst düzeyde belirleyen başat yöneliştir; paradigmaların, kavramların ve çözüm önerilerinin Batı sosyolojisinden aktarılmasını ifade eder. Metne göre Türkçülük veya İslamcılık gibi akımlar bile bu ana akımla farklı düzeylerde ilişkilidir.
Kamucu Toplum (Communautaire)Prens Sabahattin’in Türk toplumunu nitelendirmek için kullandığı, bireysel girişime ve özel mülkiyete izin vermeyen, merkeziyetçi ve bürokratik toplumsal yapıyı ifade eden kavramdır. İngiliz tipi bireyci toplumun aksine Osmanlı'nın bu yapıdan kurtulması gerektiği savunulmuştur.
Bireyci Toplum (Particulariste)Prens Sabahattin’in idealize ettiği, serbest bireysel girişimciliğin, sermayenin ve kapitalizmin önünü açan Batılı (özellikle İngiliz) toplum tipidir. Türk toplumunun bu yapıya doğru yapısal bir eğitim ve zihniyet reformuyla evrilmesi gerektiği öne sürülmüştür.
Adem-i MerkeziyetçilikPrens Sabahattin’in düşüncesinin temel dayanaklarından biri olan, merkezi idarenin yetkilerinin yerel yönetimlere ve bireylere devredilmesini, devletin toplumsal alana müdahalesinin kısıtlanmasını savunan idari ve siyasi ilkedir.
Teşebbüs Hamlesi RuhuZiyaeddin Fahri Fındıkoğlu’nun ulusçu doktrin ile liberalizmi sentezlemek ve Marx’ın tarihsel materyalizmine karşı tarihsel psikolojizmi savunmak amacıyla geliştirdiği kavramlaştırılmadır.
Kültür-Uygarlık AyrımıZiya Gökalp’in Türkçülük ve Batıcılık arasında denge kurmak için temellendirdiği, milli değerlerin kültür (din, ahlak, estetik) alanında, evrensel bilim ve teknik araçların ise uygarlık alanında Batı’dan alınabileceğini savunan formülasyonudur.
Kolektif BilinçZiya Gökalp’in Emile Durkheim’dan ödünç alarak çok uluslu imparatorluktan üniter ve dayanışmacı bir ulus-devlet yaratma düşüncesine uyarladığı, toplumun bireyler üstü ortak değerler sistemini ifade eden sosyolojik kavramdır.
Çifte Kılıç ÖğretisiBatı Orta Çağında kilise (papalık) ile krallık arasındaki uhrevi ve dünyevi iktidar paylaşımını ve bu iki otoritenin yetki çatışmalarını ifade eden, laiklik mücadelesinin arka planındaki tarihi Avrupa olgusudur.
Ruhban SınıfıBatı Hristiyanlığında feodal düzen içinde özerk siyasal iktidara, geniş özel mülkiyet gaspına ve aforoz yetkisine sahip olan din adamları sınıfıdır. Metne göre Türk-İslam tarihinde böyle özerk bir kast hiçbir zaman var olmamıştır.
Üç Hal KanunuAuguste Comte’un toplumun ve tarihin teolojik, metafizik ve pozitif olmak üzere üç aşamadan geçtiğini savunan, Ahmet Rıza gibi Osmanlı aydınlarının siyasi görüşlerine dayanak yaptığı ilerlemeci toplum teorisidir.
Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT)1960’larda Türkiye’nin gündemine gelen, Doğu toplumlarının ve Osmanlı Devleti’nin Batı’dan farklı tarihsel özelliklerini, sınıf yapısını ve azgelişmişliğini açıklamak amacıyla iktisatçılar tarafından tartışılan Marksist kökenli kuramsal yaklaşımdır.
Tarihsel PsikolojizmZiyaeddin Fahri Fındıkoğlu’nun savunduğu, toplumsal gelişmede ekonomik faktörlerden ziyade bireysel iradenin, psikolojik unsurların ve karizmatik liderliğin önemini ön plana çıkaran yaklaşımdır.
Toplum MühendisliğiKessler gibi Batılı bilim insanlarının veya aydınların öncülüğünde, toplumun çalışma yaşamı, ekonomi ve kurumlarının belirli bir model doğrultusunda bilinçli olarak yeniden biçimlendirilmesi çabasıdır.
Baykan Sezer SosyolojisiBatı-merkezli teorilerin kopyalanmasını reddeden, Türk toplumunun ve Doğu’nun tarihsel birikimine dayanan, Doğu-Batı çatışmasını merkeze alarak özgün ve yerli bir sosyoloji inşa etmeyi amaçlayan ayrıksı ekoldür.
Medeni Bilgiler KılavuzuCumhuriyet döneminde sosyolojinin, eleştirel bir arayış olmaktan çıkıp yeni rejimin ana ilkelerini, yurttaşlık bilincini ve resmi ideolojisini muhafaza edip halka aktaran bir eğitim müfredatı aracına dönüşmesini ifade eden betimlemedir.
