Türk-İslam Sentezi1980’lerde ülke gündemine damgasını vuran, resmi devlet ideolojisinin bir versiyonu olan, eklektik unsurlar barındıran ve anti-komünizm eğilimiyle öne çıkan entelektüel derinlikten yoksun bir toplumsal denetim projesidir. Siyasal konjonktüre bağlı olarak tasarlanan bu sentez, solun etkisinin azaltılmasına ve İslamcı akımın yükselişine zemin hazırlamıştır.
Sivilleşme1980’lerin ortalarından itibaren askeri yönetimin çekilmesiyle siyaset arenasında güçlenen, devletin ekonomi ve toplumsal yaşamdaki başat rolünün kısıtlanarak sivil toplum inisiyatiflerine yer açıldığı süreci ifade eden kavramdır. Yakın geçmişteki cunta rejiminin vesayetinden kurtulma arayışlarıyla iç içedir.
Sol Liberalizm (Liberal Sol)Marksist kökenli entelektüellerin hararetle savunduğu, devletin küçültülmesi ve sivil toplumun güçlendirilmesi gibi liberal okul ilkelerini sosyalist birikim iddiasıyla birleştiren melez bir akımdır. 2000’lerde sosyolojide belirgin yansımalar bulmuştur.
Fakir-Fukara Fonu (Fakfukfon)1980’lerde Turgut Özal döneminde, toplumun aleyhine bozulan gelir dağılımı sorunu karşısında devletin önerdiği yegane ironik çözüm yolu olan yardım fonudur. Sosyolojide sınıf analizlerinin yerini yoksulluk tartışmalarına bırakmasının somut bir örneğidir.
İdiografik ParadigmaSoyut ve evrensel yasa koyucu (nomotetik) yaklaşımların aksine, somut, tekil ve ünik olana göndermede bulunan, tarihselci ve tikelci bilim anlayışını savunan metodolojik yönelimdir. 1980 sonrası Türk sosyolojisinde pozitivizmin gözden düşmesiyle önem kazanmıştır.
Hermeneutik (Yorumsamacı) MetodolojiDoğa bilimlerinin nesnellik ve nedensellik ilkelerini reddeden, toplumsal olayların yorumlanmasına, söze, dile ve anlama ağırlık veren post-pozitivist araştırma yöntemidir. 1980 sonrasında pozitivist işlevselciliğin yerini almıştır.
FormalizmMazrufa değil zarfa bakan, olgu ve olayları açıklamaktan ziyade betimlemeyi yeğleyen, zevahiri kurtarmaya yönelik şekilci anlatım tarzıdır. 1980 sonrasında sosyoloji dilinde sanatsal ifade biçimleriyle birlikte yeniden güç kazanmıştır.
Sosyal Doku AnalizleriSosyologların büyük kentlerde yerel yönetimler ve vakıf kuruluşlarıyla ilişkili olarak sponsorluk eşliğinde gerçekleştirdikleri, kentsel dönüşüm ve soylulaştırma projelerini kapsayan uygulamalı araştırma alanlarıdır.
Ulus-Altı ParçalarKüreselleşme ve AB uyum süreçleri sonucunda ulus kavramının referans olmaktan çıkmasıyla öne çıkan cemaatler, azınlıklar ve etnisiteler gibi mikro kimlik yapılarıdır. Toplumsal bütünlüğü parçalayan unsurlar olarak değerlendirilmektedir.
Post-Endüstriyel ToplumEndüstri toplumuna özgü üretim ve emek olgularının yerini bilişim, tüketim ve boş zaman olgularının aldığı, sosyolojik araştırmaların odak değiştirdiği yeni toplumsal aşamadır.
Melezlik (Kültürel Melezlenme)Küreselleşme ve postmodernizm tartışmalarıyla gündeme gelen, Soğuk Savaş dönemi kutuplaşmalarının ve ideolojik bölünmelerin sona erdiğini savunan, farklı kültür ve değerlerin uzlaşmacı bir diyalog ortamında harmanlandığını öne süren kavramdır.
PostmodernizmAydınlanmacı aklı, büyük kuramları, tarihi, özneyi ve evrensel meta anlatıları reddeden; parçalanmışlığa, öznelliğe, yerelliğe ve dilsel anarşiye vurgu yapan yamalı bir düşünce akımıdır.
Batı-Dışı ModernlikModernleşmenin tek tip olmadığını ve daima Batı'nın tekelinde bulunmadığını, Batı dışındaki toplumların kendi koşullarına göre özgül modernleşme yolları bulabileceğini savunan 1990’lar kavramıdır.
Doğu-Batı ÇatışmasıBaykan Sezer’in Türk sosyolojisine kazandırdığı, Marx’ın sınıf çatışması terminolojisi yerine dünya tarihinin temel dinamiklerini toplumlar arası ilişkiler ve Doğu ile Batı uygarlıkları arasındaki çatışma ekseninde ele alan özgün teorik yaklaşımdır.
Nomotetik ParadigmaGenelleştirici, yasa koyucu ve evrenselci doğa bilimleri modelini sosyal bilimlere uyarlayan pozitivist bilim anlayışıdır. 1980 sonrasında bu paradigma ciddi eleştirilere maruz kalmıştır.
ÇokkültürlülükUlus-devletin tekçi ve standartçı uygulamalarını eleştiren, farklı etnik ve kültürel kimliklerin kamusal alanda var olmasını ve hak arayışlarını savunan postmodern dönem kavramıdır.
Flâneur’lükModern kent mekanında amaçsızca dolaşan, tüketim kültürünü ve kentsel yaşamı gözlemleyen bireyin konumunu ifade eden ve son dönem Türk sosyolojisinde kavramlar dünyasına giren terimdir.
YapısökümüMetinlerin ve egemen toplumsal yapıların içindeki çelişkileri açığa çıkarmak amacıyla kullanılan, postmodern teorinin ve dil oyunlarının temel analitik araçlarından biridir.
