← Ünite 6
Türkiye'de Sosyoloji

Ünite 6: 1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji

1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 135
Baykan Sezer’in Bozkır Uygarlıkları Tezi
Baykan Sezer, 1979 yılında yayınladığı 'Asya Tarihinde Su Boyu Ovaları ve Bozkır Uygarlıkları' adlı çalışmasında, bozkır uygarlıklarının Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) modeli ile açıklanamayacağını, bozkır halkları ile devlet arasında tam bir kimlik birliği olduğunu ortaya koymuştur.
Sabahattin Güllülü’nün Ahi Birlikleri Araştırması
Sabahattin Güllülü, 1974 yılında tamamlayıp 1977’de yayınladığı doktora çalışmasında Anadolu'da tarım dışı üretimi gerçekleştiren esnaf ve zanaatkâr örgütü olan Ahi Birliklerini incelemiş, bu yapının Orta Çağ Batı veya Arap dünyasının devamı olmayıp Anadolu Türk toplumuna özgü bir sentez olduğunu kanıtlamıştır.
Oya Sencer-Baydar’ın İşçi Sınıfı Araştırması
Oya Sencer-Baydar, 'Türkiye’de İşçi Sınıfının Doğuşu' adlı doktora çalışmasında, Osmanlı'da işçi sınıfının 1839-1870 arasında devlet fabrikalarında doğduğunu, 1870 sonrasında ise yabancı kapitalist kuruluşların etkisiyle grevler ve eylemlerle sınıf niteliği kazanmaya başladığını incelemiştir.
Cavit Orhan Tütengil’in Sakarya Köyleri Araştırması
Cavit Orhan Tütengil, Sakarya köylerinde yaptığı alan araştırmasında, köylerdeki sosyal değişime yol açan faktörleri incelemiş; zirai ürünler, ulaşım olanakları, ilköğretimin yaygınlaşması ve köylerin demir-karayolları üzerinde bulunmasının değişim hızını artırdığını saptamıştır.

Anahtar Kavramlar

Tarihsel SosyolojiToplumsal yapıları ve günümüzü anlamak için geçmişin, özellikle Osmanlı ve Asya toplum tarihinin evriminin araştırılması gerektiğini savunan yaklaşımdır. Örnek olarak 1960'larda Osmanlı üretim ilişkilerini ve evrimini inceleyen Türk sosyologlarının çalışmaları gösterilebilir.
Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT)Özel mülkiyetin bulunmadığı, toprağın devlete ait olduğu ve merkezi otoritenin baskın olduğu Doğu toplumlarını açıklamakta kullanılan Marksist kökenli üretim tarzı modelidir. Metinde bazı sosyologlar Osmanlı'yı bu modelle açıklamaya çalışırken Baykan Sezer gibi isimler bunun geçerli olmadığını savunmuştur.
Merkeziyetçi Feodal YapıOya Sencer-Baydar'ın Osmanlı devletinin tarım ve toprak sistemini tanımlamakta kullandığı kavramdır. Toprağın ve tarımsal rantın imtiyazlı bir sınıfın elinde bulunduğu, köylünün toprağa bağlı olduğu ancak merkezi devlet kontrolünün güçlü olduğu yapıyı ifade eder.
Ahi BirlikleriAnadolu'da tarım dışı üretim gerçekleştiren esnaf ve zanaatkârların din, ahlak ve ekonomi temelleriyle biçimlenmiş özgün örgütlenmesidir. Sabahattin Güllülü bu birimlerin Anadolu Türk toplumunun sosyo-ekonomik yapısını anlamada atlanmaması gereken özgün bir sentez olduğunu belirtmiştir.
Doğu DespotizmiNiyazi Berkes'in Osmanlı siyasal yapısını tanımlamakta kullandığı, yöneticilerin değiştiği ancak toplumun yerinde sayarak durgunluğunu koruduğu merkeziyetçi yönetim biçimidir. Bu yapıda devlet halkı yönetimden uzak tutarak düzeni sürdürür.
Reaya ve BerayaOsmanlı toplumundaki iki temel kesimi ifade eden kavramlardır; reaya köylü ve üretici halkı, beraya ise yönetici ve kentli kesimi temsil eder. Devletin halkı yönetimden ayrı tutarak bu ikilik üzerinden düzeni sağladığı belirtilir.
Az GelişmişlikBatı merkezli ölçütlere göre ulusal gelir, kentleşme ve sanayileşme gibi göstergeler açısından Batılı toplumların gerisinde kalma durumudur. Tütengil bu teorileri Türkiye'ye uyarlarken, Sezer bu kavramın Batı modelini örnek gösterme amacı taşıdığını savunmuştur.
Tampon KuramıMübeccel B. Kıray'ın modernleşen Türkiye'de köy ve kent mekânlarının dönüşümünü açıkladığı kavramdır. Sosyal yapının hızlı ve yavaş değişen yönleri arasındaki açıklığı dolduran tampon mekanizmalar sayesinde toplumun tamamen çözülmeden dengeli kalmasını ifade eder.
Kültürel GecikmeOrhan Türkdoğan'ın köy sosyolojisi çalışmalarında ele aldığı, toplumsal değişme sürecinde maddi kültür unsurları ile manevi/kültürel değerlerin değişim hızları arasındaki uyumsuzluğu ve aksamayı belirten kavramdır.
Yoksulluk Alt-KültürüOrhan Türkdoğan'ın gecekondu bölgelerinde yoksulluğun süreklilik kazanmasıyla ortaya çıktığını belirttiği, yaratıcılığı güdükleştiren, temel ihtiyaçlara odaklanan ve benzer değerlerin paylaşıldığı yan kültür alanıdır.
Yumuşak İdeolojiŞerif Mardin'in İslamiyet'in Türkiye'deki işlevini tanımlamakta kullandığı kavramdır. Tarihsel gelişmeler sonucunda İslamiyet'in halkın inandığı şekliyle birleştirici ve dünya görüşünü oluşturan bir ideolojik işlev gördüğünü ifade eder.
İşçi Sınıfı BilinciOya Sencer-Baydar'ın çalışmalarında ele alınan, işçilerin kendi çıkarlarının farkına vararak örgütlenmesi ve eylemlerde bulunması durumudur. Osmanlı işçi sınıfının yabancı kapitalistlerle erken dönemde oluştuğunu ancak tam bir sınıf bilincine tam anlamıyla sahip olamadığını belirtir.
Sosyal Statü DeğişkenleriMuzaffer Sencer ve Eyüp Kemerlioğlu'nun çalışmalarında vurgulanan; eğitim düzeyi, toplam gelir, meslek, konut tipi ve yaşam tarzı gibi bireyin toplumdaki yerini belirleyen temel ölçütlerdir.
Sosyal HareketlilikBireylerin veya grupların meslek, gelir ve eğitim gibi değişkenlere bağlı olarak yatay veya dikey yönde sosyal tabakalar arasında yer değiştirmesidir. Bu hareketliliğin varlığı toplumun çağdaşlaşma ve gelişme potansiyelini gösterir.
İtibar ÖlçeğiEyüp Kemerlioğlu'nun meslekleri değerlendirdiği altı tabakalı modeldir. Yüksek uzmanlık meslekleri, tüccarlar, memurlar, esnaf, işçiler ve çiftçiler şeklinde mesleklerin toplumsal itibar ve tabakalaşmadaki yerini sınıflandırır.
Çekirdek AileEmre Kongar'ın İzmir kentsel aile araştırmasında ortaya koyduğu, anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan, geleneksel geniş aileden evrilerek küçülen modern aile yapısıdır.
Yapısal-Fonksiyonalist YaklaşımAmerikan sosyolojisinin etkisinde şekillenen, toplumun unsurlarının uyum içinde çalışmasını ve dengesini inceleyen, 1960-1980 döneminde tarihsel sosyolojiye alternatif olarak alan araştırmalarına yönelen yaklaşımdır.
Köylüleşmeden MülksüzleşmeMuzaffer Sencer'in belirttiği, 1950 sonrasında tarım teknolojisindeki değişmelere bağlı olarak kırsal kesimin geleneksel yapısının bozulması ve köylülerin üretim araçlarından koparak mülksüzleşmesi sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Eyüp Kemerlioğlu’nun Erzurum Meslekler Araştırması

Eyüp Kemerlioğlu, 1973 yılında tamamladığı 'Erzurum’da Meslekler ve Sosyal Tabakalaşma' başlıklı doktorasında, meslekleri itibar ölçeğine göre altı tabakalı bir modelde incelemiş; mesleğin gelir, eğitim ve yaşam tarzını belirleyen en önemli tabakalaşma ölçütü olduğunu ortaya koymuştur.

Emre Kongar’ın İzmir Kentsel Aile Araştırması

Emre Kongar, 1967-1968 yıllarında İzmir'de gerçekleştirdiği kentsel aile araştırmasında, ailenin yapısal ve fonksiyonel yönden çekirdekleştiğini, akrabalık ilişkilerinin alt gelir gruplarında içe kapalı olduğunu, üst gelir gruplarında ise iş yaşamında önem taşıdığını bulgulamıştır.

Muzaffer Sencer’in İstanbul Seçmen Davranışları Araştırması

Muzaffer Sencer, 12 Ekim 1969 seçimleri öncesinde İstanbul örnekleminde yaptığı siyaset sosyolojisi araştırmasında, seçmenlerin demografik ve sınıfsal özellikleri ile siyasal tercihleri arasındaki bağlantıları incelemiş, sosyo-ekonomik durum ile siyasal eğilimler arasında tam bir paralellik olduğu varsayımını sınamıştır.

Şerif Mardin’in Yeni Osmanlılar ve Din Çalışmaları

Şerif Mardin, 1960’larda yayınladığı 'Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu' ve 'Din ve İdeoloji' gibi eserleriyle Tanzimat sonrasını Türk modernleşmesi çerçevesinde incelemiş, dinin Türk kültüründe 'yumuşak ideoloji' işlevi gördüğünü ve alt sınıfların kimlik sorunlarını İslami itikatlerle gidermeye çalıştığını belirtmiştir.

Birsen Gökçe’nin Gecekondu Gençliği Araştırması

Birsen Gökçe, 1971 yılında Ankara gecekondularında 14-20 yaş grubu gençlerin sosyo-ekonomik durumunu, öğrenim düzeyini, aile ilişkilerini ve gelecekten beklentilerini inceleyerek kentleşme süreciyle ortaya çıkan gençlik sorunlarını tespit etmiştir.

Ayşe Öncü’nün Uzman Mesleklerde Kadın Araştırması

Ayşe Öncü, Türkiye’de uzman mesleklerde çalışan kadınlar üzerine yaptığı araştırmada, Türkiye’de tıp ve hukuk meslek alanlarında kadının yerinin endüstrileşmiş ülkelerden daha yüksek olduğunu ve bu kadınların kent kökenli üst/orta-üst sosyal tabakalardan geldiğini saptamıştır.

Bahattin Akşit’in Azgelişmiş Kapitalizm Çalışması

Bahattin Akşit, 1967’de yayınladığı 'Türkiye’de Azgelişmiş Kapitalizm ve Köylere Girişi' adlı eserinde, dünyada tek bir evrim çizgisi bulunduğunu savunarak Osmanlı klasik dönemini derebeylik üretim biçimiyle açıklamış ve kapitalizmin köylere girişiyle tabakalı bir sosyal yapının oluştuğunu incelemiştir.

Fügen Berkay’ın Din Sosyolojisi Araştırması

Fügen Berkay, 1964-1966 yıllarında Sosyoloji Dergisi'nde yayınlanan çalışmasında, İslam dininin akılcı ve rasyonel bir din olduğunu, ancak halkın akılcılıkla tatmin olmayarak tarikatlar aracılığıyla rasyonel olmayan bir dünya ve ümitler düzeni yarattığını öne sürmüştür.

Amiran Kurtkan’ın Sanayileşme ve Orta Sınıf Araştırması

Amiran Kurtkan, 1960’ların başlarında yaptığı çalışmada, Türkiye’de büyük sanayi işletmelerinin gerekli sürüm yapmalarını sağlayacak yeterli gelir ve yaşam tarzına sahip bir orta sınıfın henüz bulunmadığını ortaya koymuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Osmanlı toplum yapısını açıklayan sosyologların (Baykan Sezer, Niyazi Berkes, Oya Sencer-Baydar) görüşlerini ve hangi teorileri eleştirdiklerini ezberleyin; sınavda sıkça eşleştirme soruları gelir.
  • Baykan Sezer'in Bozkır Uygarlıkları ve ATÜT eleştirisi ile Niyazi Berkes'in Doğu despotizmi ve reaya-beraya kavramları sınavlarda ayırt edici sorulardır.
  • Eyüp Kemerlioğlu'nun meslekleri 'itibar ölçeğine' göre tabakalaşma ölçütü alması ile Mübeccel B. Kıray'ın 'tampon kuramı' kavramlarını karıştırmayın.
  • Emre Kongar'ın İzmir kentsel aile araştırmasında ailenin çekirdekleştiği bulgusunu ve alt gelir gruplarında akrabalığın içe kapalı olduğunu unutmayın.
  • Sabahattin Güllülü'nün 'Ahi Birlikleri' çalışmasının tarım dışı üretimi ve Anadolu'ya özgü sentezi incelediğini mutlaka aklınızda tutun.
  • Oya Sencer-Baydar'ın işçi sınıfı araştırmasında Osmanlı işçi sınıfının yabancı kapitalist kuruluşlarla ortaya çıktığı tespiti kritik bir sınav bilgisidir.