Bir halkın veya ulusun tarihsel gelişim sürecinde etnik olarak şekillenmesi, dil ve kültür birliği kazanması olayıdır. Metinde Slav halklarının şekillenmesi ve komşu halklarla asimilasyon süreci bu kavramla ele alınmıştır.

Bronz Devri'nde Hint-Avrupa Dil Birliği'nin çözülmesiyle ortaya çıkan ve tüm Slav dillerinin kökenini oluşturan ortak ana dil dönemidir. Dilbilimciler yazılı belgeler öncesi bu döneme ulaşmışlardır.

I-VI. yüzyıl Romalı ve Batılı yazarların (Pilinius, Tatsit, Ptolemaios) erken dönem Slav kabileleri için kullandıkları tarihi adlandırmadır.

Jordanes ve Bizans kaynaklarında Dinyester ile Dnyepr nehirleri arasında yerleşen Doğu Slav kabileleri için kullanılan tarihi isimdir. Gotlarla mücadele etmişlerdir.

Eski ölen krallar ve soylular için yapılan mezarların üzerine yığılan büyük toprak yığınlarıdır. Metinde İskitlerin Kuban bozkırları, Kırım ve Ukrayna'daki zengin mezarları bu terimle ifade edilmiştir.

İskandinav kökenli savaşçı ve tüccar kavimdir. Rurik liderliğinde Novgorod ve Kiyev'i ele geçirerek ilk Rus devletinin kurulmasında ve Dnyepr ticaret yolunun kontrolünde kilit rol oynamışlardır.

Hazar Kağanlığı'nın VIII-IX. yüzyıllarda Doğu Avrupa'da sağladığı en güçlü ve istikrarlı barış devridir. Bu dönemde Slav kabileler güvenle Desna ve Dnyepr arasına yerleşmiştir.

Kiyev Rusyası'nda knezlerin drujinalarıyla birlikte her kasım ayında haraç toplamak üzere bölgeleri dolaşması ve kış boyunca orada kalması sistemidir. Knez İgor bu esnada öldürülmüştür.

Slav toplumlarında kabile ilişkilerinin dağılmasından sonra ortaya çıkan köylülerin oluşturduğu komşuluk veya toprak ittifakı (köy topluluğu) sistemidir.

Eski Rus knezlerinin askeri maiyeti ve silahlı koruma birliğidir. Büyük ve küçük drujina olarak ikiye ayrılır, devletin sınırlarının korunmasında ve vergi toplanmasında görev yapardı.

Kiyev Rusyası döneminde feodale bağlı olarak çalışan ve ana üretim gücünü oluşturan köylü sınıfıdır.

Eski Rusya'da köleliğe yakın bağımlı insanları, toprak kölesi köylüleri ve hizmetkarları ifade eden sosyal sınıftır.

Kiyev Rusyası'nda boyardan borç alan ve borcunu ödeyemediğinde geçici olarak bağımlı hale gelen, kaçarsa holop olan borçlu köylü katagorisidir.

Ortaçağ Rusyası'nda babadan oğula miras kalan toprakları, köleleri ve mülkiyet hakkını ifade eden patrimonyum teriminin karşılığıdır.

Bilge Yaroslav ve oğulları tarafından derlenen, Kiyev Rusyası'nın mülkiyet, veraset ve ceza hukuku kurallarını içeren ilk kapsamlı kanunlar derlemesidir.

Ortaçağ Rus şehirlerinde knezler tarafından atanan veya şehir idaresinde yer alan belediye başkanı, seçilmiş yetkili ve askeri birlik komutanıdır.

Özellikle Novgorod'da knezlerin yetkilerini kısıtlayan, savaş/barış kararı alan ve tüm idari görevlileri denetleyen halk meclisidir; erken dönem feodal demokrasisidir.

Aziz Konstantinos (Kril) tarafından Slavlar için geliştirildiği düşünülen, yazımı oldukça güç ve zamanla eskimiş olan erken dönem alfabelerinden biridir.

Selanik iç yörelerine özgü Güney Slav diyalektiğine dayanan, Avrupanın ilk çok uluslu edebiyat ve kilise dilidir.

XIII. ve XV. yüzyıllar arasında Alman kuzey kentlerinin karşılıklı menfaatlerini korumak, ticareti güvenceye almak amacıyla kurdukları ve Novgorod ile ticari ilişkiler yürüten güçlü ticari örgütlenmedir.

Ortaçağ Rusyası'nda şehirlerin zanaat ve ticaretle uğraşılan kesimini (banliyö/pazar yeri) ifade eden terimdir.

Kiyev Rusyası toplumunda her türlü zümre ve hukuki durumunu kaybetmiş, toplumdan ayrılmış kişileri tanımlayan bir statüdür.

Slavların ve Vikinglerin Konstantinopolis (İstanbul) şehri için kullandıkları 'imparator şehri' anlamındaki isimdir.

Yüzyıllar boyunca ezberlenen, eski kahramanlık öykülerini anlatan ve sonradan yazıya aktarılan efsanevi epik halk şiirleridir.

Kiyev Mağara Manastırı'nda derlenen, Aziz Boris ve Gleb'in yaşamlarına benzer dini motifli canlı öyküleri içeren eserdir.

Cengiz Han'ın torunu Batu Han tarafından Volga (İdil) boyu, Deşt-i Kıpçak ve Sibirya sahasında kurulan, XVI. yüzyıla kadar varlığını sürdüren en uzun ömürlü Moğol-Türk devleti. Örneğin, Batu Han'ın 1236'da kurduğu bu devlet Rus knezliklerini haraç bağlayarak iki buçuk yüzyıl yönetmiştir.

Askeri, siyasi ve ekonomik yöneticilerin ileri görüşlü olabilmesi ve başarı kazanabilmesi için topladığı güvenilir bilgi ağı. Metne göre Cebe ve Sübütey'in seferleri aslında büyük bir enformasyon toplama keşif seferi olmuştur.

Moğol örfüne göre küçük oğlanın aile başkanı seçilip babasının ülkesinde kalması geleneğine dayanarak Batı Sibirya, İli Alakul ve Amu Derya'dan İrtiş'e kadar olan sahada kurulan Cuci ulusunun kuzey kesimi. Bu bölge tarihte az bilinmekle birlikte Ak Orda adını almıştır.

İrtiş ve Amu Derya'nın komşu bölgelerini, yani bugünkü Kazakistan ve Özbekistan sahasını içine alan, Cuci ulusunun Çağataylara ait olan kanadına verilen ad.

Rusların, Altın Orda'nın iki buçuk yüzyıl süren hakimiyet dönemine verdikleri ad. Ordu içerisindeki Türk kökenli Tatar askerlerinin çoğunlukta olması, Avrupalıların ve Rusların tüm Moğolları Tatar olarak adlandırmasına yol açmıştır.

Slav doğu Ortodoks kilisesinde patrik ile başpiskopos arasında bulunan, bölgesindeki dini faaliyetleri düzenleyen ve denetleyen üst düzey din adamı. Altın Orda döneminde Moskova'ya yerleşen metropolit, Rus milliyetçiliğini ve kilisenin gücünü artırmıştır.

Han tarafından olağanüstü başarıların mükâfatlandırılması amacıyla verilen dirlik veya arazi bağışı. Örneğin, 1263 yılında Selçuklu Sultanı İzzeddin'e de Altın Orda tarafından bu unvan verilmiştir.

Bir muharebede veya olağanüstü hizmetlerde gösterilen yararlılıklar nedeniyle vergilerden muaf tutulan, Han'ın huzuruna serbestçe girip çıkabilen ve ancak dokuzuncu suçunda cezalandırılan imtiyazlı şahıs sınıfı.

Altın Orda devlet teşkilatında vilayetlerin idaresinden ve idari işlerin yürütülmesinden sorumlu olan yetkili memur.

Hanların emir, talimat ve atamalarını bildirmek için kaleme aldıkları, altın harflerle yazılmış zamirler ve tuğra/tamgalar içeren resmi devlet belgesi. Örneğin, Uluğ Muhammed'in II. Sultan Murad'a gönderdiği yarlık bu tür resmi belgelerdendir.

Türk, Moğol ve diğer boyların mülkiyeti belirtmek ve resmi vesikaları mühürlemek için kullandıkları simge ve semboller. Altın Orda'da resmi vesikalar tamga ile mühürlenirken, vergi anlamında günümüzdeki damga vergisi teriminin de temelini oluşturur.

Altın Orda'da para birimi olarak kullanılan, belirli bir ağırlığa sahip gümüş sikke. Saum, 36 miskal ve 108 Danik'e (Tenke) bölünürdü.

Moğol İmparatorluğu ve Altın Orda döneminde ülkenin her tarafına ulaşan, haberleşmeyi, elçi naklini ve resmi yazışmaları sağlayan gelişmiş posta ve ulaşım teşkilatı.

Ortaçağda Rus şehirlerini çevreleyen sur veya hendeklerle korunaklı hale getirilmiş merkezi tahkimat alanı. Örneğin Moskova Kreml'i (Kremlin) bu geleneğin en bilinen örneğidir.

Türk ve Moğolların göçebe yaşamda kullandıkları, yuvarlak, tepesi kubbeli, duman çıkacak delği bulunan ve öküz arabalarına yüklenerek taşınabilen keçe kaplı geleneksel çadır mesken.

1380 yılında Don Nehri yakınında Altın Orda ile Rus orduları arasında yapılan ve Altın Orda'nın ilk defa mağlubiyete uğrayarak çöküş sürecinin başladığı tarihi savaş meydanı.

Altın Orda devletinde vergi toplamak ve nüfus sayımı yapmak üzere Rus şehirlerine gönderilen özel haraç ve vergi memuru.

Altın Orda sarayında özellikle et tüketiminin fazlalığı dolayısıyla yaygın olarak görülen, bacakların şişmesine ve yürümekte zorluk çekilmesine neden olan eklem hastalığı.

Altın Orda döneminde Rus kilise hayatında görülen, bütünüyle içe dönük ve kuzeydeki ormanların en ücra bölgelerine kadar çok sayıda manastır ile kilisenin kurulmasıyla sonuçlanan dini gelişmedir. Örneğin Radonejli Aziz Sergius’un kurduğu Kutsal Üçlü Manastırı bu hareketin fikri merkezi olmuştur.

Altın Orda hanları tarafından Rus knezlerine verilen ve onların büyük knezlik makamını tescil eden resmi yetki belgesidir. İvan Kalita, Tver isyanını bastırarak bu yarlığı almış ve vergi toplama yetkisini ele geçirmiştir.

Kuzeydoğu Rusya topraklarında (özellikle Novgorod ve Rostov'da) faaliyet gösteren, halkın toplandığı geleneksel halk meclisidir. Moğollara karşı direnişte ve şehir yönetiminde aktif rol oynamış, III. İvan döneminde Novgorod'un ilhakıyla kaldırılmıştır.

Ortaçağ Rusya’sında babadan oğla geçen, satılabilen ve miras bırakılabilen özel mülkiyet niteliğindeki toprak sahipliğidir. III. İvan ve ardılları döneminde bu mülkiyet türü sınırlandırılmış, tüm toprakların nihai sahibi Çar ilan edilmiştir.

Çar tarafından devlet memurlarına ve askeri sınıfa (dvoryanlara), yalnızca ömürleri boyunca ve yerine getirdikleri zorunlu askeri hizmet karşılığında tahsis edilen şartlı devlet topraklarıdır. Votçina gibi satılamaz ve miras bırakılamaz.

İstanbul’un 1453’te Türkler tarafından fethedilmesinden sonra Moskova’nın 'Yeni Roma' sayılan Konstantinopolis’in yerini alarak Hristiyanlığın ve Ortodoksluğun tek hamisi ve merkezi olduğunu savunan siyasi-dini kuramdır.

XVI. ve XVII. yüzyıllarda Rusya’da boyarlar, zadeganlar, din adamları ve zengin şehirlilerin temsilcilerinden oluşan, ilk kez IV. İvan döneminde toplanan ilk Rus parlamentosudur. Çar seçimi, vergi ve dış siyaset gibi temel idari işleri görüşmekteydi.

IV. İvan döneminde (1550) oluşturulan, tüfek ve silahlarla donatılmış, Moskova ve sınır kentlerinde konuşlandırılan daimi piyade askerlerinden oluşan askeri birliklerdir. Daha sonra I. Petro döneminde yenileşme karşıtı ayaklanmaları nedeniyle kaldırılmıştır.

IV. İvan’ın boyarlara duyduğu güvensizlik sonucunda 1564’te ülkenin üçte birini ayırarak kurduğu, kendisine bağlı özel ordu (opriçniki) ile terör estirdiği kişisel egemenlik ve yönetim alanıdır.

IV. İvan döneminde opriçnina sisteminin dışında kalan ve geleneksel boyarların yönetimine bırakılan Moskova Devleti topraklarının geri kalan bölümüdür.

Rurik Hanedanı'nın son temsilcisi I. Fyodor’un 1598’de ölümü sonrasında başlayan, kıtlık, taht kavgaları, Düzmece Dmitriy vakaları ve Lehistan-İsveç işgaliyle Rusya'nın varlığını tehlikeye sokan 1603-1613 yılları arasındaki anarşi dönemidir.

Çar Aleksey Mihayloviç döneminde 1649 yılında Zemskiy Sobor tarafından kabul edilen, 25 bölüm ve 967 maddeden oluşan kapsamlı imparatorluk kanunnamesidir. Bu kanun köylüleri toprağa bağlayarak kölelik sistemini hukuki teminata almıştır.

Patrik Nikon’un Bizans kilise hukukuna dayanarak din kitaplarında ve ayinlerde yaptığı reformlara karşı çıkan gelenekselcilerin (Avvakum öncülüğünde) resmi kiliseden ayrılmasıyla sonuçlanan XVII. yüzyıldaki büyük dini ve sosyal bunalımdır.

Çar Aleksey Mihayloviç tarafından 1652 yılında Moskova’nın kuzeydoğusunda yabancı tüccarlar, askerler ve uzmanlar için kurulan ayrıcalıklı yerleşim mahallesidir. Batılılaşma hareketlerinin odak noktalarından biri olmuştur.

Rusya’da soyluların ve boyarların devlet hizmetindeki görevlere atanırken ailelerinin asalet derecesine (menşe veya şecere) dayanmasını öngören rütbe sistemidir. 1681-1682 yıllarında III. Fyodor döneminde kaldırılmıştır.

Merkezi baskıdan kaçarak Don, Volga ve Dinyeper nehirleri çevresinde yerleşen, askeri teşkilata sahip, ataman seçen ve sınır boylarını koruyan özgür silahlı halk topluluktur. Stenka Razin ve Yermak gibi figürler bu topluluktan çıkmıştır.

Şehirlerde büyük feodallere ve özellikle manastırlara ait olan, vergilerden muaf tutulan toprak parçalarıdır. 1649 reformuyla bu muafiyetler kaldırılarak şehir halkı tamamen devlet denetimine alınmıştır.

Moskova Knezliği ve Çarlık Rusyası’nda idari işleri, maliyeyi ve adliyeyi yürütmek üzere kurulan merkezi devlet daireleridir. XVII. yüzyılda sayıları 80 civarına ulaşmıştır.

Ukrayna’da askerlerin ve sivil iktidar temsilcilerinin katılımıyla toplanan, Pereyaslav’da (1654) Rusya’ya bağlanma kararının alındığı meclis ve halk meclisi türüdür.

Moskova'nın büyümesiyle birlikte devlet topraklarını (pomestye) geçici olarak elinde tutan ve Çar’ın hizmetinde yükselen yeni askeri ve soylu sınıftır.

Güçlükler Dönemi'nde ortaya çıkan, IV. İvan’ın ölen oğlu Dmitriy olduğunu iddia ederek Lehlilerin desteğiyle Moskova’da kısa süreliğine Çar seçilen macera sever figürlerdir.

Kuzey Avrupa’daki Alman tüccarların oluşturduğu ticaret birliğidir. III. İvan, Novgorod’u ele geçirdikten sonra 1490’da Hansa tüccarlarını ülkeden çıkararak batı ticaretini sınırlandırmıştır.

XVII. yüzyılın sonlarında Moskova’da açılan, Lihud kardeşlerin yönetiminde sanat, felsefe ve teoloji eğitimi vererek Avrupai tipte yüksek öğretim ihtiyacını karşılamayı amaçlayan üst düzey okuldur.

Sibirya’ya göç eden köylülerin ektiği ve karşılığında Çarlık yönetiminden tavizler aldığı devlet topraklarıdır.

I. Petro'nun devletin idari, askeri ve teknolojik alanda Avrupalılaşmasını sağlamak amacıyla 250 kişilik bir kafileyle gizli kimlikle ('Petro Mihaylov' adıyla) Batı Avrupa ülkelerine düzenlediği resmi ve istihbari gezidir. Örnek olarak, Petro bu gezide Hollanda ve İngiltere'de gemi yapımı ve denizcilik becerilerini yerinde incelemiştir.

Rusya'da tüfekli askerlerden oluşan geleneksel ve imtiyazlı askeri birlikteliktir. Reformlara ve I. Petro'nun yeniliklerine karşı sık sık ayaklanmaları nedeniyle Petro tarafından şiddetli infaz dalgalarıyla tamamen ortadan kaldırılmışlardır.

I. Petro'nun 1721 yılında patriklik kurumunu lağvetmesinden sonra kilise işlerini devlet denetiminde yürütmek üzere kurduğu dini kurul ve bürokratik organdır. Bu kurum sayesinde kilise, özgür bir siyasi güç olmaktan çıkıp mutlakiyetçi devletin bürokratik bir parçası haline gelmiştir.

I. Petro tarafından 1722 yılında yürürlüğe konulan ve soyluların (dvoryanların) ve devlet memurlarının hizmetlerini düzenleyen 14 basamaklı hiyerarşik hizmet cetvelidir. Bu tablo sayesinde halktan yetenekli kişilerin de en alt basamaktan başlayarak uzun hizmetler sonucu rütbe alabilmesine imkan tanınmıştır.

Eski şarta bağlı toprak mülkiyeti olan pomestyelerin 1714 miras kanunu ile dönüştürüldüğü, toprak sahibinin ve soylunun sınırsız mülkiyetine giren feodal toprak şeklidir. Bu sistem feodal kârın artmasına ve köleliğin pekişmesine yol açmıştır.

1721 yılında İsveç ile Rusya arasında imzalanan ve Büyük Kuzey Savaşı'na son veren barış antlaşmasıdır. Bu antlaşmayla Rusya; İngeriya, Letonya ve Estonya'yı alarak Baltık Denizi'ne yerleşmiş ve 'Avrupa'ya açılan pencere'yi elde etmiştir.

XVIII. yüzyılda devlet maliyesini güçlendirmek amacıyla yaş ve iş gücüne bakılmaksızın bütün erkek nüfusa uygulanan ve halkın vergi yükünü iki katına çıkaran mali bir düzenlemedir. Örnek olarak, 1718-1719 yıllarındaki ilk nüfus teftişiyle kayıt altına alınan herkes yıllık 70 kopik baş vergisi ödemek zorunda kalmıştır.

XVIII. yüzyılın ilk yarısında Rusya'da özellikle dokumacılık, madencilik ve metal imalatı alanlarında kurulan imalathaneler sistemidir. Batı'daki kapitalist sistemden farklı olarak Rus manifaktür sanayisi özgür işgücüne değil, tamamen mecburi emek ve mahkûm işgücüne dayanmaktaydı.

II. Katerina döneminde, Ural Kazaklarının lideri olduğunu iddia eden Yemelyan Pugaçev'in önderliğinde kölelerin, serflerin, kazakların ve Rus olmayan halkların katılımıyla gerçekleşen tarihin en büyük sosyal ayaklanmasıdır. Bu isyan Rusya'daki derin sınıf düşmanlıklarını ve kölelik sorununu gözler önüne sermiştir.

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında imzalanan ve Kırım'ın Osmanlı vesayetinden çıkıp bağımsız olmasını sağlayan antlaşmadır. Bu antlaşma ile Rusya, Karadeniz'de serbestçe seyrüsefer hakkı ve stratejik kaleler elde etmiştir.

1807 yılında I. Aleksandr ile Napolyon arasında Neman Nehri sahilinde imzalanan barış antlaşmasıdır. Bu antlaşma ile Fransa ve Rusya arasında gizli bir ittifak kurulmuş, Aleksandr Doğu Avrupa'da, Napolyon ise Batı Avrupa'da hareket özgürlüğü kazanmıştır.

1825 yılının Aralık ayında I. Nikola'nın tahta çıkışı sırasında Senato Meydanı'nda toplanarak anayasal monarşi, cumhuriyet ve köleliğin kaldırılması için ayaklanan aydın ve reformcu genç Rus subaylarıdır. Bu ayaklanma Rusya'daki ilk organize siyasi devrimci girişimdir.

1833 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan ve tarafların birbirine askeri yardım öngören antlaşmadır. Antlaşmanın gizli maddesine göre Osmanlı Devleti savaş durumunda boğazları yabancı savaş gemilerine kapatacak, bu da Rusya'nın Yakın Doğu'daki konumunu güçlendirirken Batı Avrupa'yı rahatsız etmiştir.

XIX. yüzyılda Rusya'nın Batı'yı taklit etmek yerine kendi geleneksel değerlerine, Ortodoksluğa ve köy komünlerine dönmesi gerektiğini savunan fikir akımı ve aydın grubudur. Örnek olarak, bu akım Batılılaşmacı modernleşme çabalarına karşı Rus milli kimliğini öne çıkarmıştır.

XIX. yüzyılda Rusya'nın ilerleyebilmesi için Batı Avrupa'nın kurumlarını, anayasal sistemini, bilimi ve felsefesini benimsemesi gerektiğini savunan entelektüel akımdır. Örnek olarak, bu grup Çarlık otokrasisine ve serdarlığa karşı Batı tarzı reformları savunmuşlardır.

Viyana Kongresi sonrasında Avrupa'da mevcut monarşik sınırları ve rejimleri korumak amacıyla Rusya, Avusturya ve Prusya arasında kurulan siyasi birlikteliktir. Bu ittifak üyeleri monarşilere karşı çıkabilecek halk hareketlerini ve isyanları bastırma sorumluluğunu üstlenmiştir.

XIX. yüzyılda Orta Asya ve Hindistan üzerinde hakimiyet kurmak amacıyla Büyük Britanya ile Çarlık Rusyası arasında yaşanan uzun süreli jeopolitik ve istihbari rekabet dönemidir. Bu mücadelenin sonunda Afganistan iki büyük devlet arasında tampon bölge olarak kalmıştır.

I. Nikola döneminde General A. H. Bencendorff'un komutasında kurulan ve doğrudan çara bağlı olan siyasi polis teşkilatıdır. Bu teşkilat ülke içindeki muhalifleri, isyan girişimlerini ve zararlı yayınları bastırmakla görevli gizli polis örgütü olarak çalışmıştır.

1702 yılında I. Petro döneminde yayımlanmaya başlayan ilk düzenli Rus gazetesidir. Bu gazete, Petro'nun kültürel ve idari reformlarının halka duyurulmasında ve basının oluşmasında öncü bir rol oynamıştır.

1721 yılında İsveç ile imzalanan ve Büyük Kuzey Savaşı'nı bitiren anlaşmadır. Bu antlaşma ile Rusya Baltık bölgesinde kalıcı bir hakimiyet kurmuştur.

II. Katerina tarafından 1766 yılında Aydınlanma ilkelerine dayalı yeni bir yasa taslağı hazırlamak ve halkın taleplerini dinlemek üzere toplardığı geniş katılımlı danışma meclisidir.

XVIII. yüzyılda yetişen Rusya'nın ilk büyük çağdaş bilim adamı ve aydınıdır. Moskova Üniversitesi'nin kurulmasında öncülük etmiş, bilim ve eğitim alanında çığır açmıştır.

Napolyon Bonapart'ın 678 bin kişilik ordusuyla Rusya'ya saldırması üzerine Rus halkının ve ordusunun verdiği ulusal savunma savaşıdır. Kutusov'un stratejisi ve kış şartları sayesinde Fransız ordusu ağır bir bozguna uğratılmıştır.

Kırım Savaşı'nı sonlandıran ve Rusya'nın Karadeniz'deki donanma bulundurma hakkı ile Osmanlı'daki Ortodoks hamiliğini kaybetmesine yol açan antlaşmadır.

Rusçadaki 'dumat' (düşünmek) fiilinden gelen, çarların danışma meclisi niteliğindeki istişari kuruldur. Boyar Duma'sı feodal dönemde en yüksek danışma organı iken, 1905 sonrasında parlamenter sistemin ilk şekli olarak yeniden sahneye çıkmıştır.

Kiyev devrinde knezin maiyetindekilere verilen, sonraları çarın danışmanı olan ve yüksek devlet memurluklarına getirilen asillerin en üst sınıfıdır. Bu ırsi olmayan unvan, XVII. yüzyıla kadar en yüksek icra organı olan Boyar Duması'nı oluşturmuştur.

Çarlık Rusyası'nda idari birim olan eyalet veya vilayet sistemidir. I. Petro döneminde 8 eyalete ayrılan ülke, II. Katerina ve sonrasındaki reformlarla 50 vilayete bölünmüş ve başlarına birer vali (gubernator) getirilmiştir.

Rus köylülerinin oluşturduğu geleneksel köy cemaati topluluğudur. Devlet veya toprak sahiplerine vergi öderken bireysel vergi yerine toplu vergilendirme esasına dayanır; köylüler mir'e ait arazinin müşterek sahibi sayılardı.

Rusya'da devlet tarafından askeri hizmet karşılığı verilen ve babadan oğula geçmeyen tımar sistemidir. Bu toprakların sahiplerine 'pomeşçik' denir ve bu sistemin yayılması köylülerin serfleşmesine yol açmıştır.

Toprağa bağlı kölelik sistemidir. 1597'de köylülerin yer değiştirmesinin yasaklanmasıyla resmileşen bu sistem, milyonlarca köylünün çiftlik sahiplerine hukuki ve ekonomik bağımlılığını ifade eder; 1861'de II. Aleksandr tarafından kaldırılmıştır.

Rusya İmparatorluğu'nda saraya hizmet yoluyla asil olan, en imtiyazlı ve tahsilli soylular sınıfıdır. Rurikler, Almanlar ve Türk-Tatar asıllı beyler gibi pek çok farklı etnik kökenden insan bu imtiyaza sahip olmuştur.

IV. İvan'ın (Korkunç İvan) 1564'te memleketi böldüğü ve kendi şahsi mülkü saydığı özel idari bölgedir. Bu bölgedeki memurlar zulüm yaparak boyarları dağıtmış ve çarın mutlak otoritesini güçlendirmiştir.

1864 yılında kurulan ve büyük toprak sahipleri ile köylülerin temsilcilerinin katıldığı yerel yönetim organıdır. Kırsal kesimde ilk eğitim, sağlık, yol bakımı ve ekonomik faaliyetleri denetleme görevini üstlenmiştir.

Rus İçişleri Bakanlığı'na bağlı olarak 1881 yılında resmiştirilen devlet polis ve gizli servis teşkilatıdır. Siyasi suçluları, ihtilalcileri ve terör faaliyetlerini gözeten Ohranka, Çarlık rejiminin en önemli baskı ve istihbarat aracıydı.

Patrik Nikon'un XVII. yüzyılda din kitaplarında ve ayinlerde yaptığı yenilikleri kabul etmeyen gelenekçi dinsel gruplardır. Starooşritsi olarak da bilinen bu kitleler zamanla milyonlarca taraftara ulaşmıştır.

Çarlık Rusyası döneminde Kazan tersaneleri ve orman işlerinde angarya olarak çalıştırılmak üzere zorla devlet hizmetine alınan Müslüman-Tatar zümresine verilen adıdır.

Rusya'nın Batı Avrupa'dan farklı bir tarihi ve ruhu olduğunu, Rus Ortodoksluğunun ve eski geleneklerin üstün olduğunu savunan fikir akımıdır. Panslavizm hareketinin de fikri temellerini atmışlardır.

Rusya'nın kalkınmasının ancak Büyük Petro'nun başlattığı Batılılaşma hareketleri ve Avrupa medeniyetinin benimsenmesiyle mümkün olacağını savunan aydın ve düşünce akımıdır.

Latince 'hiç' anlamına gelen nihil sözcüğünden türetilen, mevcut idare sistemini, ahlak anlayışını ve her türlü otoriteyi reddeden inkârcı felsefi akımdır. Rusya'da çarlık rejimini yıkmak için terör yöntemini savunmuştur.

Avrupa sosyalizminden esinlenen, Rus köylüsüne dayanan ve kendine has bir köylü sosyalizmi kurmayı amaçlayan halkseverlik ve aydın hareketidir. Genç aydınlar bu fikirle köylere inmiştir.

14 Aralık 1825 tarihinde (Aralık ayında) çarlık rejimine ve istibdada karşı ayaklanan, çoğunluğu subaylardan oluşan ilk Rus ihtilalci subaylar grubudur.

1903 Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi kongresinde Lenin'in yanında yer alarak çoğunluğu oluşturan ihtilalci Marksist kanattır; 1917 Ekim Devrimi ile iktidarı ele geçirmişlerdir.

1903 kongresinde Martov'un liderliğinde kalan ve oylamada azınlıkta ('menşi') kalarak ılımlı sosyalizmi ve demokratik reformları savunan kanattır.

İsmail Gaspıralı ve reformcu Müslüman aydınlar tarafından medrese ve mekteplerde kısa zamanda okuma yazma öğretmeyi ve müspet bilimleri müfredata sokmayı amaçlayan 'yeni usul' eğitim reformudur.

Rusya'nın Uzak Doğu'ya yayılmak ve Sibirya'yı baştan başa kat etmek amacıyla 1897-1903 yılları arasında inşa ettiği 2536 km uzunluğundaki stratejik demiryolu hattıdır.

II. Katerina döneminde, 1789'da Ufa şehrinde kurulan ve Çarlık Rusyası'nın İslam dinini ve Müslümanların dini liderliğini resmen tanıdığı ilk müftülük kurumudur.

Egemenlik kullanımında hiçbir sınırlama ve denetimin bulunmadığı, iktidarın hesap vereceği herhangi bir muhatabının olmadığı, tüm yetkinin tek bir kişi ya da grubun elinde toplandığı yönetim şeklidir. Çarlık Rusyası, II. Nikolay döneminde tam bir otokrasi ile yönetiliyordu.

Belirli bir etnik veya dini gruba, özellikle Yahudilere karşı yapılan şiddet, katliam ve soygun hareketleridir. Metinde, 1903 yılında Kişinev şehrinde binlerce Yahudi'nin öldürülmesi ve mallarının yağmalanması buna örnek olarak verilmiştir.

Rusya'nın Avrupa kesimini Uzak Doğu'daki Vladivostok limanına ve Çin'deki Port Arthur'a bağlayan, 1897'de başlatılıp 1903'te tamamlanan stratejik demiryoludur. Bu hattın Uzak Doğu'da Rus etkisini artırması Japon-Rus Savaşı'nı tetiklemiştir.

Rusya'da mahalli idare mümessillerinin katıldığı, Çar hükümetinin halkı yatıştırmak için toplatılmasına izin verdiği yerel meclisler ve temsilciler toplantısıdır. Katılımcılar bu toplantılarda yasama yetkisi olan bir meclis kurulmasını talep etmişlerdir.

Çarlık Rusyası döneminde muhalefeti, devrimcileri ve yeraltı faaliyetlerini bastırmakla görevli gizli emniyet ve güvenlik kuruluşudur. Bu teşkilat, devrimci örgütlerin içine ajanlar sızdırarak provokatif işçi teşkilatları kurdurmuştur.

Papaz Georgi Gabon liderliğinde 22 Ocak 1905'te haklarını aramak için Kış Sarayı'na yürüyen 200 bin kişilik sivil kalabalığa askerlerin ateş açması sonucu 500'den fazla kişinin öldüğü ve 1905 İhtilali'ni tetikleyen felaket olaydır.

Rusya'da Çar II. Nikolay'ın 30 Ekim Manifestosu ile kurmak zorunda kaldığı yasama yetkisine sahip ilk parlamenter meclistir (Devlet Duması). I., II., III. ve IV. olmak üzere dönemler halinde toplanmıştır.

İşçi, köylü ve askerlerin haklarını savunmak ve yönetimde söz sahibi olmak amacıyla oluşturdukları meclis veya konsey yapılanmasıdır. İlk örnekleri 1905 ihtilalinde Petersburg'da görülmüş, 1917 devrimlerinde iktidarın ele geçirilmesinde kritik rol oynamıştır.

Abdürreşid İbrahim tarafından 1895 yılında yazılan, Rus otokrasisine şiddetle hücum ederek Rusya Türklerine yapılan baskıları dile getiren ve halkı mücadeleye çağıran ilk siyasi Belgedir.

Rusya'nın doğu memleketleriyle ticaretinde ve Rusya Müslümanlarının gizli/açık kongrelerini düzenlemesinde buluşma noktası olarak kullandığı tarihi ve ticari panayırdır. İlk Müslüman kongresi burada 'Gustav Struve' vapuru üzerinde yapılmıştır.

Rusya Müslümanlarının siyasi, sosyal, dini ve kültürel haklarını savunmak, Duma seçimlerine ortak katılmak amacıyla kurdukları gayri resmi ve daha sonra resmileşen siyasi parti niteliğindeki teşkilattır.

Rus Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan ve gayri milletlerin okullarında eğitimi Ruslaştırmayı, özellikle kendi dillerini Rus harfleriyle (Kril) yazma mecburiyeti getirmeyi amaçlayan 37 maddelik tüzük tasarısıdır.

I. Devlet Duma'sının Çar tarafından keyfi olarak dağıtılmasını protesto etmek amacıyla 180 mebusun Finlandiya'nın Viborg şehrine giderek imzaladıkları, halkı pasif direnmeye (vergi ve asker vermemeye) çağıran bildiri.

Rusya'daki liberal burjuva aydınların ve reformcuların partisidir. Rusya Müslümanlarının 'İttifak' partisi, Duma seçimlerinde bu parti ile işbirliği yapmış ve programları benzerlik göstermiştir.

I. ve II. Devlet Duması'nda köylü temsilcileri ile Sosyalist Devrimcilerin (Es-Er) oluşturduğu, özellikle toprak reformu ve sosyal haklar üzerinde yoğunlaşan siyasi fraksiyondur.

Rus köylü hayatında toprakların müşterek mal olarak kabul edildiği, köylünün hissesini başkasına satamadığı geleneksel köy komünü sistemidir. Stolıpin reformları ile bu sistem kaldırılarak bireysel çiftliklere (hutor) geçilmiştir.

Rusya'da kullanılan, yaklaşık bir hektarı biraz aşan (1,092 hektar veya 10 bin metrekareden biraz fazla) yüzölçümü ve arazi ölçü birimidir.

Çarlık Rusyası döneminde Kazakistan ve Kırgızistan topraklarını kapsayan idari bölgedir. I. Dünya Savaşı sırasında 1916 isyanlarının ve ağır işçi celplerinin yaşandığı bölgelerdendir.

Çarlık Rusyası'nın Türkmenistan, Tacikistan ve Özbekistan topraklarını kapsayan idari yapılanmasıdır. Savaş yıllarında ağır vergiler, pamuk fiyatlarının dondurulması ve işçi celbi isyanlarına sahne olmuştur.

Şubat 1917'de Çarlık rejiminin yıkılmasının ardından IV. Devlet Duması komitesi tarafından Knez L'vov ve sonrasında Kerenski başkanlığında kurulan, Ekim Devrimi'ne kadar 7 ay iktidarda kalan kabinedir.

Rusya Sosyal Demokrat İşçiler Partisi'nin Lenin liderliğindeki radikal kanadıdır. 'Çoğunluk taraftarı' anlamına gelen grup, 25 Ekim 1917'de silahlı ayaklanma ile iktidarı ele geçirerek Sovyet rejimini kurmuştur.

İç savaşın ardından Lenin tarafından 1921'de yürürlüğe konulan, köylülerin üretim yapmasına ve küçük ölçekli özel teşebbüslere izin veren ekonomik canlandırma planıdır. Metinde Bolşeviklerin iktidarını pekiştiren en önemli başarılarından biri olarak kabul edilmiştir.

Stalin tarafından 1928'de ilan edilen, Rusya'yı tarım toplumundan dev bir sanayi ülkesine dönüştürmeyi amaçlayan merkezi planlama modelidir. Bu plan sayesinde SSCB'nin ulusal geliri kısa sürede iki katına çıkmış ve devasa endüstriyel yatırımlar yapılmıştır.

Sovyetler Birliği'nde özel mülkiyetin ortadan kaldırılmasıyla oluşturulan ve köylülerin ortaklaşa çalıştığı kolektif tarım çiftlikleridir. Kolektifleştirme süreciyle birlikte köylüleri kontrol etmek için temel bir üretim birimi haline gelmiştir.

Doğrudan devlet mülkiyetinde ve devlet tarafından işletilen büyük ölçekli tarım çiftlikleridir. Kolhozlarla birlikte tarımda köylü sınıfının tek bir işçi sınıfına dönüştürülmesini sağlamıştır.

Devlet Çalışma Kampları Yüksek İdaresi anlamına gelen, rejim muhaliflerinin ve adi suçluların insanlık dışı şartlarda ağır işlerde çalıştırıldığı kamplar sistemidir. Metne göre bu kamplarda binlerce insan açlık, soğuk ve aşırı çalışma nedeniyle hayatını kaybetmiştir.

Sovyet çalışma kamplarında veya endüstri tesislerinde yüksek üretim kotalarını aşarak 'süper üretken' sayılan mahkum veya işçilere verilen unvandır. Bu kişilere diğer mahkumlara göre biraz daha iyi barınak ve yiyecek imkanları sağlanmaya çalışılmıştır.

Rusçada 'dayanma gücü tükenmiş' veya 'gidici' anlamına gelen, çalışma kamplarında açlık ve hastalıktan bir deri bir kemik kalarak ölüm sınırına gelen mahkumları tanımlamak için kullanılan bir tabirdir.

Çarlık ve erken Sovyet döneminde varlıklı, toprak sahibi olan köylü kesimini ifade eden kavramdır. Stalin dönemi kolektifleştirme ve sürgün politikaları sırasında bu kesim hedef alınmış ve milyonlarca kulak sürgün edilmiştir.

Alman ordularının İkinci Dünya Savaşı'nda tank, piyade ve savaş uçaklarıyla aynı anda gerçekleştirdiği ani ve yıkıcı taarruz taktiğidir. Hitler bu taktikle 1941'de Sovyetler Birliği'ne büyük bir taarruz başlatmıştır.

Mihail Gorbaçov döneminde ülkedeki ekonomik ve siyasi durgunluğu aşmak, rejimi sarsıntıdan kurtarmak için başlatılan şeffaflık ve yeniden yapılandırma reformunun temel ayaklarından biridir. Aydınların desteğini alan bu politika, sistemin sorunlarını açıkça tartışmayı amaçlamıştır.

Mihail Gorbaçov tarafından 1985 sonrasında başlatılan 'yeniden yapılandırma' anlamına gelen ekonomik ve idari reform programıdır. Bürokratik engelleri azaltmayı ve ekonomiyi canlandırmayı hedeflemiştir.

Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin kısaltmasıdır. Ülkenin tek yasal siyasi gücü olarak devletin tüm kademelerine, ideolojisine ve ekonomik hayatına mutlak surette hakim olan partidir.

SBKP'nin Merkezi Komitesi içinde yer alan ve Sovyetler Birliği'nde gerçek siyasi hakimiyeti elinde bulunduran en yüksek karar organıdır. Buradan çıkan kararlar devlet kurumları tarafından harfiyen uygulanmak zorundaydı.

Teoride Sovyetler Birliği'nde devlet hakimiyetinin ve kanun çıkarma yetkisinin en yüksek organı olan parlama benzeri meclistir. Yılda birkaç kez toplanan bu organ, pratikte partinin kararlarını onaylayan temsili bir yapıdan öteye gidememiştir.

Yüksek Sovyet'in ortak toplantısında seçilen, kanunları ilan etmek ve uluslararası anlaşmaları tasdik etmekle görevli 37 kişiden oluşan yönetim kuruludur. Başındaki başkan aynı zamanda devlet başkanı konumundaydı.

Sovyetler Birliği'nde basım ve yayın organları üzerinde ideolojik kontrol sağlayan Devlet Sırlarını Koruma Baş Yönetimi yani resmi sansür teşkilatıdır. Yayımlanacak her eserin önceden bu kurumun onayından geçmesi zorunlu idi.

15 ila 28 yaş arasındaki gençlerin ideolojik eğitimi ve partiye hazırlanması amacıyla kurulan Bütün Sovyet Komünist Gençler Birliği teşkilatıdır.

Üniversiteler, enstitüler ve profesyonel mütehassıslar yetiştiren yüksek eğitim kuruluşlarının genel adıdır. Bu kurumlarda beş yıllık eğitim zorunlu olup mezunlar devlet tarafından doğrudan bir göreve atanırlardı.

SSCB'de üniversitelerden ayrı olarak tabii bilimler, sosyal bilimler ve teknolojik araştırmaları yürütmekle görevli en üst düzey akademik kuruluşdur. Akademisyen üyeler toplumda en imtiyazlı ve saygın konuma sahipti.

Sovyet kültür ve sanat politikasının temel prensibi olup, sanatkarların dünyayı resmi ideolojinin gözünden yansıtmasını, mevcut eksiklikleri değil komünist geleceğin zaferini ve idealizmini işlemesini zorunlu kılan kavramdır.

Sovyet edebiyat ve sanatının parti çizgisiyle tam bir uyum içerisinde olmasını, sanatın parti ideolojisine hizmet etmesini öngören temel prensiptir.

8 Aralık 1991'de Belarus'un Brest kasabasında Rusya, Belarus ve Ukrayna liderlerinin imzaladığı anlaşmayla, Sovyetler Birliği'nin resmen dağılmasının ardından kurulan birliktir.

Rusya'da 1990'ların başından itibaren Yegor Gaydar ve Anatoli Çubais tarafından uygulanan, devlet planlamasına son verilerek doğrudan pazar ekonomisine geçilmesini hedefleyen köklü reformlar programıdır. Bu uygulama kısa vadede tüketici refahının azalması, işsizlik ve ağır sosyal travmalara yol açmıştır.

Sovyet bürokrasisinin ve eski parti elitlerinin özelleştirme süreçlerini kendi lehlerine kullanarak devasa servetler ve tekelci finans imparatorlukları kurduğu düzeni tanımlayan kavramdır. Boris Yeltsin dönemindeki ekonomik yapının bozukluğunu ifade etmek için Rus basınında sıkça kullanılmıştır.

1990'lardaki özelleştirme sürecinde devlet varlıklarını çok ucuz fiyatlarla ele geçiren, medya ve finans sektörünü kontrol ederek siyasi mekanizmalar üzerinde ağır baskı kuran zengin iş adamı sınıfıdır. Örnek olarak Boris Berezovski ve Mikhail Hodorkovski gösterilebilir.

Rusya'da Sovyet istihbarat örgütü KGB veya ordu kökenli olup, Vladimir Putin döneminde devlet yönetiminde ve stratejik bürokratik kadrolarda en yüksek mevkileri ele geçiren eski güvenlik ve istihbarat uzmanlarını tanımlayan terimdir.

Yevgeni Primakov tarafından şekillendirilen; ABD'nin tek taraflı girişimlerine karşı çıkmak, Rusya'nın dünya ekonomisine eklemlenmesini sağlamak, yakın çevre ülkeleriyle sıkı ilişkiler kurmak ve çok kutuplu bir dünya düzeni tesis etmek unsurlarından oluşan dış politika yaklaşımıdır.

Putin yönetimi ile uygulamaya konulan ve demokrasinin gelişebilmesi için öncelikle devletin iç ve dış tehditlere karşı güçlü, merkeziyetçi ve otoriter bir yapıyla donatılması gerektiğini savunan siyasi anlayıştır.

Vladimir Putin'in iktidar yılları boyunca şekillendirdiği; siyasi ve ekonomik istikrarı, güçlü merkezi otoriteyi, milliyetçi sembollere dönüşü ve yarı otoriter devlet modelini merkeze alan siyasi sistemin adıdır.

Dmitriy Medvedev'in devlet başkanlığı döneminde bakanlıklar ve önemli bürokratik kadrolara atamalarda tercih ettiği, Putin'in siloviki ağırlıklı kadrolarından farklı olarak sivil ve hukuk eğitimi almış teknokrat ve bürokratları tanımlayan ifadedir.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Rusya'nın öncülüğünde BDT üyeleri arasında kurulan, yakın çevre coğrafyasında askeri ve güvenlik alanında karşılıklı bağımlılığı ve iş birliğini pekiştirmeyi amaçlayan uluslararası örgüttür.

1990'lı yıllarda Türkiye ile Rusya Federasyonu arasında, iki ülkenin yaşadığı ekonomik ve siyasi sarsıntılar nedeniyle kurumsal ticaretin ötesinde bireylerin seyahatleri üzerinden yürüttüğü gayri resmi ticaret biçimidir.

Avrupa'da konvansiyonel silahların sınırlandırılmasını öngören ancak Rusya'nın NATO'nun genişlemesine ve füze kalkanı projelerine tepki olarak yükümlülüklerini askıya aldığı kritik uluslararası anlaşmadır.

Gürcistan ve Ukrayna gibi eski Sovyet coğrafyasında gerçekleşen, Batı yanlısı yönetimlerin iktidara gelmesini sağlayan ve Rusya tarafından kendi güvenliğine doğrudan tehdit olarak algılanan toplumsal ve siyasi hareketlerdir.

Vladimir Putin döneminde federasyona bağlı bölgelerin valilik ve başkanlık seçimlerinin merkezden (Kremlin) atanma zorunluluğu getirilerek tüm yetkinin merkezi hükümette toplandığı idari yapılanma modelidir.