Eski Çağ Tarihinin Araştırma Yöntemleri ve Temel Kaynakları. Eskiçağ tarihi araştırmalarında doğru ve güvenilir bilgilere ulaşabilmek için belirli yöntemlerin izlenmesi ve temel kaynakların titizlikle incelenmesi zorunludur. Kaynakların güvenilirliğinin değerlendirilmesi ve doğru işleme tabi tutulması, tarihsel gerçeğe ulaşmanın ilk adımıdır. Bu ünitede Eskiçağ tarihinin temel kaynakları edebiyattan epigrafiğe, papirolojiden nümismatik ve arkeolojiye kadar geniş bir yelpazede ele alınmaktadır. Araştırmacının bu kaynakları tanırken hem yazılı hem de yazısız materyalleri bir bütün olarak değerlendirmesi gerekmektedir. Tarih metodolojisinde kaynaklar; olayın doğrudan parçası olan 'birincil' kaynaklar ve antik tarihçilerin daha sonradan kaleme aldığı 'ikincil' kaynaklar olarak sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırma, araştırmacının kullanacağı verinin objektiflik derecesini tartmasında kritik bir rol oynar. Dünya edebiyat tarihinde ilk eserler destan türünde verilmiştir. Başlangıçta sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılan bu eserler, vezinli dizeler biçiminde yazılmış olup olağanüstü kişiler, tanrılar, söylence ve gerçek unsurlarının bir karışımını barındırır. Yazı, tarihte ilk kez yaklaşık M.Ö. 3200 yıllarında Mezopotamya'da ortaya çıkmıştır. Kil tabletler üzerine çiviye benzer izlerle yazıldığı için 'çiviyazısı' adını alan bu belgeler, insanlık tarihinin ilk yazılı belgeleri olma özelliğini taşımaktadır. İlkçağ kavimleri arasında tarihçilikte Hititler oldukça ileri gitmişlerdir. Olayları yıllara göre düzenleyerek 'yıllık' (anna) geleneğini başlatan Hititler, gerçeğe uygun ancak okuyucu üzerinde etki bırakacak anlatımlara önem vermişlerdir. Boğazköy arşivi, 30 bin aşan tablet ve fragmanıyla bu dönemin en büyük edebi hazinesidir. Helen dünyasında tarih yazımı bilimsel bir yaklaşım kazanmıştır. Herodotos ile başladığı kabul edilen Helen tarih yazımının en büyük özelliği hümanist oluşudur. Homeros'un İlyada ve Odiseya destanları, Batı'da tarih yazımının ve edebi geleneğin çekirdeğini oluşturmuştur. M.Ö. V. yüzyılda Bodrumlu (Halikarnassos) Herodotos'un Historiai adlı eseriyle birlikte bugünkü anlayışa yakın ilk tarih eseri kaleme alınmıştır. Tarihin Babası sayılan Herodotos, Helen-Pers Savaşları'nı tasvir etmiş ve eserini bir siyasi-askeri tarihin yanı sıra zengin etnografik bilgiler içeren bir kültür tarihi haline getirmiştir. Thukydides ise olayları aklı ve mantık yoluyla açıklamayı amaçlamış, kronolojiye özen göstererek olayların arasındaki neden-sonuç bağlantıları üzerinde durmuştur. M.Ö. IV. yüzyılda ise tarih yazımı siyasi çekişmelerden etkilenmiş ve hitabet sanatının gölgesinde kalmıştır. Romalılarda tarih yazımı büyük ölçüde Helen etkisinde gelişmiştir. Başlangıçta evlerin girişinde ataların balmumu maskeleri ve heykelleri altında yer alan yazıtlar kullanılmıştır. Roma'da Latince ilk tarih eseri M. P. Cato tarafından yedi kitaplık Origines adlı eserle verilmiştir. Augustus döneminde edebiyat ve tarih yeniden teşvik edilmiş, Livius 'Ab urbe condita' adlı eserini kaleme almıştır. Tacitus ise Agricola, Historiae ve Annales eserleriyle Roma tarih yazımının doruğuna ulaşmış, son büyük Roma tarihçisi ise Ammianus Marcellinus olmuştur. Epigrafi, Antikçağ'da taş, metal, tahta, kil ve seramik gibi sert maddeler üzerine kazınmış Helence ya da Latince yazıtları inceleyen bilim dalıdır. Klasik Epigrafi M.Ö. VIII. yüzyıl ile M.S. VI-VII. yüzyıllar arasındaki dönemi kapsamaktadır. Antik dünyada taş üzerindeki yazıtlar halkı bilgilendiren afiş niteliğinde resmi belgelerdi. En sık rastlanan yazıt türleri arasında uluslararası antlaşmalar, polis devletlerindeki onurlandırma dekretleri ve mezar stelleri yer almaktadır. Mezar stelleri; ölen kişinin adı, mesleği, kenti, aile bireyleri, ölüm sebebi ve sosyo-ekonomik durumuna ışık tutan en önemli epigrafik belgelerdendir. Steller üzerinde yer alan kabartmalar ve figür betimleri o dönemin günlük yaşamı ve kültürel yapısı hakkında eşsiz bilgiler sunar. Arazide bulunan yazıtların incelenmesi için epigrafın büyük harflerle envanter fişine kopya alması, ölçülerini kaydetmesi ve uygun ışık açısıyla fotoğraf çekmesi gerekir. Okunamayacak derecede tahrip olmuş yazıtlar için ise kömürlü suyla parmakla oynama yöntemi veya kâğıt/lâteks kalıp alma teknikleri uygulanır. Papiroloji, Nil kıyılarında yetişen papirüs bitkisinden elde edilen yazı malzemesi üzerindeki M.Ö. 332 ile M.S. VII. yüzyıllar arasındaki Helence ve Latince kayıtları inceleyen bilim dalıdır. Papirüsler iklim koşullarının elverişliliği sayesinde özellikle Mısır'da büyük ölçüde günümüze kadar ulaşabilmiştir. Bu belgelerin büyük kısmı özel ve resmi nitelikte belge karakteri taşımaktadır. Papirüslerin asıl önemi, antik edebiyat eserlerinin ele almadığı sosyo-ekonomik koşullara, vergi sistemine, gelir hesaplarına ve Mısır'ın hukuki yaşamına tuttuğu ışıktan gelmektedir. Ancak bu belgeler ağırlıklı olarak yöresel bilgiler içerdiğinden tüm Akdeniz havzasına doğrudan genellenemez. Nümismatik, Antikçağ sikkelerini ekonomik, tarihsel, kültürel ve sanatsal yönleriyle inceleyen temel bilim dalıdır. Mal-para ilişkilerinden sikke basma tekniğine, para ayarından ikonografik incelemelere kadar geniş bir çalışma alanına sahiptir. İlkel toplumlarda mal değiştirme yöntemi kullanılırken, zamanla değerli madenler ödeme aracı haline gelmiştir. Tarihte ilk sikke M.Ö. VI. yüzyılda Lidyalılar tarafından icat edilmiştir. Sikkenin icadında savaş giderleri, asker ücretleri, kamu harcamaları ve vergi toplama zorunlulukları etkili olmuştur. Sikkeler, devlet yetkisiyle basıldığından siyasal bağımsızlık ve egemenliğin en büyük göstergesidir. Siyasi tarih araştırmalarının yanı sıra üzerlerindeki tanrı tasvirleri ve tapınak figürleri sayesinde din tarihi araştırmalarına da çok önemli katkılar sunarlar. Arkeoloji, geçmişe dair somut kalıntıları ve maddi kültür mirasını inceleyen bilim dalıdır. Yıllar boyunca katman katman biriken toprak tabakalarının incelenmesi (stratigrafi) tarihleme açısından hayati önem taşır. Arkeologlar sadece büyük yapıları değil, tarla, otlak ve doğal ortamları da yüzey araştırmalarıyla incelerler. Bu yöntemler yazılı kaynakların yetersiz kaldığı durumlarda kültürel bağlantıları, sosyal yaşam koşullarını ve mekan analizlerini aydınlatır. Tapınaklardan seramik parçalarına, heykellerden mozaik tasvirlerine kadar tüm arkeolojik buluntular Eskiçağ insanının giyim kuşamını, din duygularını ve sanat anlayışını canlı bir şekilde gözler önüne serer.