Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Türkiye Cumhuriyeti Siyasi Tarihi
← Ünite 2
Türkiye Cumhuriyeti Siyasi Tarihi

Ünite 2: Tek Parti Dönemi’nde Türkiye (1923-1950)

Tek Parti Dönemi’nde Türkiye (1923-1950) - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 60
1924 Anayasası ve Kabul Tarihi
20 Nisan 1924'te Mecliste kabul edilen 1924 Anayasası, egemenliğin millete ait olduğunu belirtmiş ve güçler birliği ilkesini benimsemiştir. Metinde 'Türklerin kamu hakları' başlığıyla kişi, konut, vicdan ve basın özgürlükleri yer almıştır ancak bu haklar Tek Parti dönemi boyunca kâğıt üzerinde kalmıştır.
Şeyh Sait Ayaklanması ve Başlangıcı
13 Şubat 1925'te Genç'in Piran köyünde jandarmaya ateş açılmasıyla başlayan isyan, kısa sürede Doğu Anadolu'da geniş bir alana yayılmıştır. Hükûmet bu gelişme üzerine sıkıyönetim ilan etmiş, Fethi Okyar hükûmeti istifa etmiş ve İsmet İnönü başbakanlığa getirilmiştir.
İzmir Suikastı Girişimi (1926)
1926 yılının Haziran ayında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'ya İzmir'de düzenlenmesi planlanan suikast girişimi sonrasında operasyonlar düzenlenmiştir. Ziya Hurşit ve çete üyelerinin yanı sıra eski TpCF liderleri Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy ve eski İttihatçılar (Cavit Bey vb.) yargılanmıştır.
Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın Kapanışı
Fethi Okyar tarafından 1930 yılının Ağustos ayında kurulan SCF, kısa sürede büyük bir kitle desteği bulmuş ve özellikle İzmir seyahatinde iktidar karşıtı gösterilere sahne olmuştur. Yerel seçimlerde yaşanan gerilimler ve usulsüzlük iddialarının ardından parti, kuruluşundan sadece üç ay sonra kasım ayında kendi kendini feshetmiştir.

Anahtar Kavramlar

Tek Parti DönemiTürkiye'de 1923'ten 1945/1950'ye kadar Cumhuriyet Halk Partisi'nin tek yasal parti olarak iktidarda bulunduğu, muhalefete izin verilmeyen veya kontrollü muhalefet denemeleri yapılan otoriter siyasal dönemdir.
MuasırlaşmaOsmanlı'nın son döneminden itibaren Batı'nın bilim, teknik, hukuk ve kültürel kurumlarını benimseyerek çağdaş uygarlık düzeyine ulaşma idealini ifade eden modernleşme projesidir.
Takrir-i Sükûn KanunuŞeyh Sait Ayaklanması'nı bastırmak ve rejim karşıtı faaliyetleri engellemek amacıyla 4 Mart 1925'te çıkarılan, hükümete olağanüstü hâl ve gazeteleri kapatma yetkisi veren iki yıllık kanundur.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF)1924 yılında Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy gibi millî mücadele komutanları tarafından kurulan, liberalizmi ve yerinden yönetim ilkelerini savunan ilk muhalefet partisidir.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF)1930 yılında Mustafa Kemal'in isteğiyle Fethi Okyar tarafından rejim denetimi sağlamak ve ekonomik bunalıma çözüm aramak amacıyla kurulan ancak kısa sürede kitlesel muhalefet odağı olunca kapatılan partidir.
Tevhid-i Tedrisat Kanunu3 Mart 1924'te kabul edilen kanunla ülkedeki bütün eğitim kurumlarının Maarif Vekâletine (Eğitim Bakanlığı) bağlanarak eğitim ve öğretimde birliğin sağlandığı reform yasasıdır.
İstiklal Mahkemeleriİlk olarak Kurtuluş Savaşı döneminde asker kaçaklarını yargılamak için kurulan, Cumhuriyet döneminde ise Şeyh Sait Ayaklanması ve İzmir Suikastı gibi süreçlerde rejim karşıtlarını ve muhalefeti tasfiye etmek için kullanılan olağanüstü mahkemelerdir.
Merkez-Çevre ÇatışmasıŞerif Mardin'in kavramsallaştırdığı, devlet elitleri ve modern şehirli bürokratlardan oluşan 'merkez' ile geleneksel değerlere bağlı kırsal ve alt kesimlerden oluşan 'çevre' arasındaki sosyo-politik gerilimdir.
Varlık Vergisi1941 yılında çıkarılan bir kanunla gayrimüslim vatandaşların ticaret sektöründeki varlıklarını hedef alan, ödemeyenlerin çalışma kamplarına gönderildiği ağır vergileme girişimidir.
Dörtlü Takrir1945 yılında Adnan Menderes, Celal Bayar, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından CHP meclis grubuna verilerek parti içinde demokrasi ve özgürlük talep eden ve Demokrat Parti'nin kuruluşuna giden siyasi notadır.
Açık Oy Gizli SayımTek Parti dönemi seçimlerinde uygulanan, seçmenin oyunu açıkça partilerin pusulalarıyla belli ettiği ve oy sayımının kapalı kapılar ardında memurlarca yapıldığı antidemokratik seçim yöntemidir.
HalkevleriAtatürk ilke ve inkılaplarını halka yaymak, kültürel ve siyasi sosyalleşme ortamı yaratmak amacıyla 1932 yılında kurulan ve CHP ideolojisini tabana yayan kurumlardır.
Demokrat Parti (DP)Dörtlü Takrir imzacısı olan Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından 7 Ocak 1946'da kurulan ve 1950 seçimlerinde iktidara gelerek tek parti dönemini bitiren siyasi partidir.
Yassıada Mahkemeleri27 Mayıs 1960 askerî darbesinin ardından kurulan ve aralarında Başbakan Adnan Menderes ile bakanların da bulunduğu Demokrat Parti yöneticilerini yargılayarak idam kararları alan özel mahkemedir.
Şeflik SistemiAtatürk ve İsmet İnönü döneminde CHP tüzük ve programlarında resmîleşen, parti genel başkanının cumhurbaşkanı sıfatıyla devletin ve partinin tüm yetkilerini tek başına elinde topladığı otoriter yönetim biçimidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Harf Devrimi ve Millet Mektepleri

1 Kasım 1928'de Arap harflerinin yerine Latin harflerine dayalı yeni Türk alfabesi kabul edilmiştir. 1 Ocak 1929'dan itibaren resmî işlemlerde ve basında yeni harfler zorunlu hâle getirilmiş, halka okuma-yazma öğretmek amacıyla Maarif Vekâleti denetiminde Millet Mektepleri açılmıştır.

Şapka Kanunu ve Kıyafet Düzenlemeleri

Mustafa Kemal'in 30 Ağustos 1925'te Kastamonu ziyareti sırasında şapka giyerek halka tavsiye etmesinin ardından, 25 Kasım 1925'te memurlara şapka giyme zorunluluğu getiren kanun çıkmıştır. Ayrıca 1934 tarihli kanunla dinî giysilerin sokakta giyilmesi yasaklanmıştır.

Soyadı Kanunu'nun Kabulü

21 Haziran 1934'te kabul edilen Soyadı Kanunu ile bütün vatandaşların adlarıyla birlikte soyadı kullanmaları zorunlu kılınmış, 24 Kasım 1934'te TBMM tarafından Mustafa Kemal'e 'Atatürk' soyadı verilmiştir. Aynı dönemde 'bey', 'efendi', 'paşa' gibi geleneksel unvanlar yasaklanmıştır.

Türk Medeni Kanunu'nun Kabulü

17 Şubat 1926 tarihinde İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak kabul edilen Türk Medeni Kanunu ile aile, miras ve eşya hukuku alanlarındaki dine dayalı kurallar kaldırılarak laik hukuk düzenine geçilmiştir.

Dörtlü Takrir ve Demokrat Parti'nin Kuruluşu

Adnan Menderes, Celal Bayar, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından 7 Haziran 1945'te CHP yönetimine verilen Dörtlü Takrir'in reddedilmesi üzerine bu isimler partiden ayrılmış ve 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi kurmuşlardır.

14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri

Türkiye'de ilk kez gizli oy, açık sayım, genel, eşit, tek dereceli ve adli teminat altında yapılan 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Demokrat Parti açık bir farkla galibiyet elde etmiş ve yirmi yedi yıllık Tek Parti iktidarını demokratik yolla sona erdirmiştir.

27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi

Demokrat Parti iktidarının son dönemindeki siyasi ve ekonomik tansiyonun artması sonucunda, 27 Mayıs 1960 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koymuş, Millî Birlik Komitesi yönetimi devralmış ve DP liderleri Yassıada'da yargılanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • 1924 Anayasası'nın kâğıt üzerinde kaldığını, Tek Parti döneminde parti tüzüklerinin ve şeflik sisteminin gerçek anayasa işlevi gördüğünü unutmayın.
  • Takrir-i Sükûn Kanunu'nun (1925) Şeyh Sait Ayaklanması sonrasında çıkarıldığını ve hükûmete olağanüstü hâl yetkileri verdiğini mutlaka not edin.
  • Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ile Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın (1930) kuruluş gerekçelerini ve kapatılış sebeplerini karıştırmayın.
  • Medeni Kanun'un (1926) İsviçre'den alındığını, Ceza Kanunu'nun ise İtalya'dan uyarlandığını soru çözerken karıştırmamak için kodlayın.
  • 1946 seçimlerinin 'açık oy gizli sayım'la yapıldığını, 1950 seçimlerinin ise 'gizli oy açık sayım' ve adli teminat güvencesiyle yapıldığını asla unutmayın.
  • Şerif Mardin'in 'Merkez-Çevre' ayrımının Tek Parti dönemi elitleri ile kırsal/geleneksel toplum arasındaki gerilimi açıkladığını iyi kavrayın.