Ünite 2: Tek Parti Dönemi’nde Türkiye (1923-1950) — Örnekler

1925 yılında çıkarılan şapka giyilmesi zorunluluğu kanunu ile fes gibi geleneksel başlıklar yasaklandı ve Batı tarzı şapka kullanımı getirildi. Bu düzenleme, kılık kıyafet alanında geleneksel dokudan tamamen kopularak çağdaşlaşma hedefini benimseyen topyekûn modernleşme anlayışının somut bir yansımasıydı. Yeni kurallara uymayanlar için çeşitli yaptırımlar uygulanırken, bu tür köklü kültürel değişimler kırsal kesimde ve geleneksel çevrelerde büyük bir dirençle karşılaştı.

Millî Mücadele'nin önde gelen komutanlarından Kâzım Karabekir ve arkadaşları, Halk Fırkası içindeki tek adam yönetimi endişeleriyle 17 Kasım 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurdular. Liberalizmi ve yerinden yönetim anlayışını savunan bu ilk muhalefet partisi, kısa süre sonra 1925'teki Şeyh Sait Ayaklanması ile ilişkilendirildi. Hükûmetin çıkardığı Takrir-i Sükûn Kanunu sonrasında parti, rejim güvenliği gerekçe gösterilerek kapatıldı.

1930 yılında ekonomik bunalım ve toplumsal hoşnutsuzlukların artması üzerine, Mustafa Kemal'in isteğiyle Fethi Okyar tarafından kontrollü bir muhalefet yaratmak amacıyla Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruştu. Ancak parti, kısa sürede halktan beklenenden çok daha büyük bir kitle desteği gördü ve özellikle İzmir seyahatinde iktidar karşıtı coşkulu gösterilere sahne oldu. Öngörülen denetimli sınırların dışına taşma riski taşıyan bu yoğun ilgi karşısında parti, kuruluşundan sadece üç ay sonra kendi kendini feshetmek zorunda kaldı.