Ünite 2: Solunum ve Dolaşım Sistemlerinin Önemi: Temel

Deniz Seviyesi Atmosfer Basıncı

Normal şartlar altında deniz seviyesinde atmosfer hava basıncı 760 mmHg olarak ölçülür. Normal bir soluktan sonra akciğer içinde kalan havanın basıncı da aynı şekilde 760 mmHg değerindedir.

Nefes Alma Basınç Düşüşü

Nefes alabilmek için göğüs içi basıncın atmosfer basıncının altına düşmesi gerekir; diyafram ve kaburga kaslarının kasılmasıyla bu değer yaklaşık 756 mmHg'ye düşerek havanın akciğerlere dolmasını sağlar.

Alveol Sayısı ve Gaz Değişimi

İnsan akciğerlerinde bronşçukların dallanıp küçülmesiyle oluşan yaklaşık 300 milyon adet alveol bulunur. Oksijen alımı ve karbondioksit atılımı gibi temel gaz alışverişi bu alveollerin çevresindeki kılcal damar ağında gerçekleşir.

Akciğerlerin Lob Yapısı

Sağ akciğer sol akciğere göre daha kalın ve büyüktür, üst, orta ve alt olmak üzere üç bölüme (loba) ayrılır. Sol akciğer ise sol alt ucunun hemen altına kalp yerleştiği için üst ve alt olmak üzere iki loba sahiptir.

Anahtar Kavramlar

SolunumAtmosferdeki oksijenin vücuda alınması ve metabolizma sonucu üretilen karbondioksitin vücut dışına atılması sürecidir. Bu süreç solunum sistemi yapıları aracılığıyla gerçekleştirilir ve hücresel enerji üretimi için zorunludur.

Dolaşım SistemiKalbin fırlattığı kanın kapalı bir damar sistemi içinde dolaşmasını sağlayan sistemdir. Temel yapıları kalp, damarlar ve kandır; hücrelere besin ve oksijen taşırken atıkları uzaklaştırır.

ATP (Adenozin Trifosfat)Besin maddelerinin oksijenle yakılması sonucunda hücrelerde üretilen ve bedenin çalışması için gerekli olan temel enerji molekülüdür. İnsan vücudu bir makineye benzetildiğinde gerekli olan yakıt enerjisidir.

AlveolAkciğerler içerisinde bronşçukların dallanıp küçülerek dönüştüğü, etrafı kılcal damar ağıyla sarılı yaklaşık 300 milyon adet minik keseciktir. Oksijen ve karbondioksit gaz alışverişinin gerçekleştiği temel solunum birimidir.

HiluzAkciğerlerin birbirine bakan orta yüzlerinde yer alan, bronşların, atardamarların, toplardamarların ve sinirlerin girip çıktığı kapı niteliğindeki bağlantı bölgesidir.

Diyafram KasıGöğüs kafesinin altında kubbemsi bir görünüme sahip olan ve solunum mekanizmasında aktif görev alan kas yapısıdır. Nefes alma sırasında kasılarak aşağı iner ve düzleşir.

Sinoatrial (SA) DüğümÜst ana toplardamarın sağ kulakçığa bağlandığı yerde bulunan, kalbin kendi elektriğini üreterek atım sayısını başlatan özel kalp hücresi merkezidir. Dinlenim halinde dakikada ortalama 70-80 aksiyon potansiyeli üretir.

NabızKalbin kasılması sırasında atardamara fırlattığı kanın damar duvarında yaptığı basıncın vücudun çeşitli noktalarından parmaklarla hissedilmesidir. Yetişkinlerde şah damarından, bebeklerde dirsek üstünden ölçülür.

Koruma İlkesiİlkyardımın ilk ve en temel basamağıdır; herhangi bir kaza ya da olay yerinde öncelikle ilkyardımcının kendi can güvenliği, ardından çevre güvenliği ve hasta/yaralının güvenliğinin sağlanmasını ifade eder.

Baş-Çene PozisyonuBilinci kapalı kişilerin sırtüstü yatarken dil kökünün soluk borusunu kapatmasını engellemek amacıyla bir el alna, diğer el çeneye konularak başın geri ve çenenin ileri itilmesiyle hava yolunu açma manevrasıdır.

Bak-Dinle-HissetBaş-çene pozisyonu verildikten sonra hastanın göğüs hareketlerine bakılarak, nefes sesi dinlenerek ve nefes sıcaklığı hissedilerek solunumun olup olmadığını en az 10 saniye boyunca değerlendirme yöntemidir.

Birincil DeğerlendirmeKoruma ilkesiyle başlayan, bilinç kontrolü, ağız içi kontrolü, baş-çene pozisyonu verilmesi ve ABC (solunum ve dolaşım) varlığının tespit edilmesi basamaklarını içeren ilk ilkyardım muayenesidir.

İkincil DeğerlendirmeSolunum ve dolaşımı olan hastanın neden ilkyardımlık duruma düştüğünü anlamak için yapılan, hastayla görüşerek konuşma ve baştan ayağa (baş, boyun, göğüs, karın, sırt, uzuvlar) muayene etme aşamasıdır.

Temel Yaşam Desteği (TYD)Solunumu ve dolaşımı durmuş kişilere ilaçsız ve tıbbi malzemesiz olarak uygulanan; suni solunum ve dış kalp masajı yapılarak yaşamsal fonksiyonların yeniden canlandırılmasını amaçlayan ilkyardım uygulamasıdır.

Heimlich ManevrasıHava yolu tam tıkanan kişilerin karın bölgesine arkadan iki elle yapılan bastırma hareketiyle akciğerlerde basınç oluşturarak yabancı cismin dışarı fırlatılmasını sağlayan ilkyardım manevrasıdır.

Kısmi TıkanmaHava yolunun yabancı bir cisimle kısmen tıkandığı ancak az da olsa hava geçişinin olduğu durumdur. Kişi öksürebilir, konuşabilir; bu durumda hastaya fiziksel müdahale edilmeyip öksürmeye teşvik edilir.

Tam TıkanmaHava yolunun yabancı cisim nedeniyle tamamen kapandığı, kişinin nefes alamadığı, konuşamadığı ve öksüremediği acil durumdur. Ölüm korkusu gözlenir ve Heimlich manevrası gerektirir.

Şok PozisyonuNabzın hızlı ve derinden duyulduğu, solunumun hızlandığı, deri renginin soluk ve soğuk olduğu durumlarda hastaya uygulanan; sırtüstü yatırılarak ayakların yerden 30 cm yukarı kaldırıldığı pozisyondur.

Koma Pozisyonu (Yarı Yan Yatar Pozisyon)Bilinci kapalı ancak solunum ve dolaşımı yerinde olan hastalara, şok veya yarı oturur pozisyon bulgusu yoksa dil kökünün tıkanmasını önlemek amacıyla verilen güvenli yan yatış pozisyonudur.

Yarı Oturur PozisyonKalp krizi geçiren, solunum sıkıntısı olan veya göğüs bölgesinden yaralanmış kişilere rahat nefes alabilmeleri amacıyla verilen oturma destekli ilkyardım pozisyonudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Yaş Gruplarına Göre Solunum Sayıları

Dinlenme halinde soluk alıp verme sayısı bebeklerde dakikada yaklaşık 18-25, çocuklarda 15-20 ve yetişkinlerde dakikada 12-20 kez arasında değişiklik gösterir.

Akciğer Hava Kapasiteleri

Normal bir istirahat nefesinde akciğerlere 500 mL hava girip çıkar. Kendini zorlayarak alınabilecek maksimum hava hacmi (yedek depo dahil) 3000-4000 mL arasındadır; kadınların toplam akciğer hacmi yaklaşık 5 litre, erkeklerinki ise en fazla 6 litredir.

Beyin Oksijensizlik Dayanma Süresi

Beyne giden kan akımı ve oksijen kesildiğinde 3 ila 5 dakika içinde geri dönüşümlü beyin hasarı ve beyin ölümü süreçleri başlar. Kalbin oksijensizliğe dayanma süresi ise yarım saate kadar çıkabilmektedir.

Yetişkinlerde Normal Dinlenme Nabzı

Normal dinlenme durumunda yetişkin bir insanın kalbi dakikada ortalama 70 kez (60-100 arası) atar. Hızlı koşma gibi ağır fiziksel aktivitelerde bu atım sayısı dakikada 150-200'e kadar çıkabilir.

Trafik Kazası Güvenlik Mesafesi

Trafik kazalarında çevre güvenliği alınırken, kazaya yapan araca başka araçların çarpmasını engellemek amacıyla uyarı işaretleri mutlaka 150-200 metreden görülebilecek mesafeye yerleştirilmelidir.

Baş-Çene Pozisyonu Açıları

Bilinci kapalı kazazedelerde dil kökünün soluk borusunu tıkamasını önlemek için uygulanan baş-çene pozisyonu yetişkinlerde ve çocuklarda 90 derece, bebeklerde ise yaklaşık 60 derece açı ile verilmelidir.

Yetişkin Temel Yaşam Desteği Bası Derinliği

Yetişkinlerde uygulanan dış kalp masajında, göğüs kemiğinin alt yarısına dirsekler bükülmeden dik bir şekilde bası uygulanmalı ve göğüs kafesi yüksekliğinin 1/3'ü kadar yani yaklaşık 5 cm çökmelidir.

Temel Yaşam Desteği Bası Temposu

Yetişkin, çocuk ve bebeklerde uygulanan kalp masajında bası temposu dakikada 100 bası olacak şekilde ayarlanmalı ve uygulama yetişkinlerde 30 kalp masajına 2 suni solunum (30:2) döngüsü şeklinde yapılmalıdır.

Bebeklerde Suni Solunum Hava Miktarı

Bebeklere temel yaşam desteğinde suni solunum yapılırken ilkyardımcı fazladan nefes almamalı, ağzındaki hava kadar 'puff' şeklinde yaklaşık 50 mL havayı bebeğin ağız ve burnunu içine alarak üflemelidir.

Bebek ve Çocuk Yaş Sınırları

İlkyardım uygulamalarında ve temel yaşam desteği kriterlerinde 0-12 aya kadar olan bireyler bebek, 12 ay ile 8 yaş arasında olan bireyler çocuk ve 8 yaş üstü bireyler yetişkin olarak kabul edilmektedir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda solunum ve dolaşım sistemlerinin ani duruşlarının ilk dakikalarda beyin ölümüne yol açabileceği (özellikle 5 dakika sınırı) sıkça sorulur; bu zaman eşiklerine dikkat edin.
Baş-çene pozisyonunun verilme açısı yetişkin/çocuklarda 90 derece iken bebeklerde 60 derecedir; bu rakamsal ayrımlar sınavda çeldirici olarak gelebilir.
Öksürebilen kısmi hava yolu tıkanıklığı olan hastalara ASLA sırttan vurma veya Heimlich manevrası gibi fiziksel müdahaleler yapılmaz, sadece öksürmeye teşvik edilir.
Yetişkinlerde temel yaşam desteğinin kalp masajı ile başladığı, çocuk ve bebeklerde ise 2 suni solunum ile başladığı bilgisi sınavların favori soru tarzıdır.
Yetişkin, çocuk ve bebeklerde dış kalp masajı bası derinlikleri (yetişkinde göğüs yüksekliğinin 1/3'ü / 5 cm) ve bası temposu (dakikada 100) karıştırılmamalıdır.
Trafik kazalarında çevre güvenliği alınırken uyarı işaretlerinin 150-200 metreden görülecek mesafeye konulması gerektiği kuralı unutulmamalıdır.
Birincil değerlendirme basamaklarının sırası (Koruma -> Bilinç -> Ağız İçi -> Baş-Çene -> Bak-Dinle-Hisset) asla değiştirilemez; sınavda bu sıralama soruları oldukça popülerdir.