Ünite 3: Kanamalarda ve Yaralanmalarda İlkyardım

Kalbin Kan Pompalama Kapasitesi

Dolaşım sisteminin merkezi olan kalp, sağlıklı bir yetişkin bireyde dakikada ortalama 5 litre kanı tüm bedene pompalar ve dolaşımı tamamlayan kan tekrar kalbe geri döner.

Damarların Toplam Uzunluğu

İnsan bedeninde yer alan atardamar, toplardamar ve kılcal damarların uç uca eklendiğinde ulaştığı toplam uzunluk yaklaşık 90 bin kilometreyi bulmaktadır.

Yetişkinlerde Kan Oranı ve Hacmi

Yetişkin bir insanın bedeninde ortalama 5-6 litre kan bulunur ve kan, kişinin toplam beden ağırlığının yaklaşık %7-9'luk kısmını oluşturur.

Kritik Kan Kaybı Eşiği

Herhangi bir nedenle bireyin var olan kanının %15-20'sinden fazlasını kaybetmesi yaşamı doğrudan tehlikeye sokar; %10'luk kayıplar beden tarafından tolere edilebilirken, bu oranların üzerindeki kayıplar hızla durdurulmalıdır.

Anahtar Kavramlar

Alyuvar (Eritrosit)İçlerinde bulunan hemoglobin molekülü sebebiyle kırmızı renkli olan, ortası basık ve yanları şişkin, kanda en fazla sayıda bulunan hücrelerdir. Akciğerlerden dokulara yaşam için gerekli olan oksijeni taşımakla görevlidirler.

Akyuvar (Lökosit)Vücudu tehdit eden bakteri, virüs ve çeşitli mikroorganizmalara karşı vücut savunmasında ve bağışıklık sisteminde rol alan kan hücreleridir. Enfeksiyon, inflamasyon ve ateşli durumlarda kolayca dolaşımdan dokulara geçerler.

Trombosit (Kan Pulcuğu)Kemik iliğinde üretilen dev hücrelerin parçalanması ile oluşan, çekirdeksiz ve stoplazması granül içeren kan elemanlarıdır. Herhangi bir kanama veya damar zedelenmesinde pıhtılaşma mekanizmalarında aktif görev alırlar.

Atardamar (Arter)Kalbin sol tarafından yüksek basınçla fırlatılan temiz kanı (oksijence zengin) dokulara taşıyan damarlardır. Yüksek basınç altında olduklarından, bu damar yaralanmalarında kan fışkırır tarzda akar ve kısa sürede ölümcül kan kayıpları görülebilir.

Toplardamar (Ven)Hücre ve dokuları saran kılcal damarlardaki kanı alıp kalbe geri götüren, düz kas ve elastik dokusu az olan damarlardır. İçlerinde vücut kanının büyük çoğunluğunu barındırdıkları için 'depo damarları' olarak adlandırılırlar.

Kılcal DamarAortun dallanarak arteriyollere ve ardından küçülerek dönüştüğü, hücre ve dokulara en yakın olan ince damarlardır. Kan ile beden hücreleri arasındaki madde alışverişi bu damarlar aracılığıyla gerçekleşir.

Kan Basıncı (Tansiyon)Kalbin kasılmasıyla aort ana damarına gönderilen kanın damar duvarında oluşturduğu gerilme basıncıdır. Kalbin kasılması sırasındaki basınca büyük tansiyon, gevşeme sonucundakine ise küçük tansiyon adı verilir.

NabızKalp karıncığı kasıldığında kanın aorta fırlatılması sonucunda her bir kalp atımında atardamarlarda oluşan basıncın parmaklarla hissedilmesidir. Bedende kan dolaşımının olup olmadığının ve kalbin çalışıp çalışmadığının en net göstergesidir.

HemostazSağlam damar bütünlüğü bozulduğunda devreye giren bedenin kanamayı durdurma mekanizmasıdır. Damarın kasılması, trombosit tıkacının oluşması ve fibrinojenin fibrine dönüşerek pıhtılaşmayı sağlaması aşamalarından oluşur.

İç KanamaKanamanın çoğu zaman gözle görülemediği, kanın damar dışına çıkarak beden içi boşluklara aktığı tehlikeli bir kanama türüdür. Şiddetli travma, trafik kazası veya yüksekten düşme gibi olaylar sonucu oluşur ve şoka yol açabilir.

ŞokDokulara giden kan akımının azalmasına bağlı olarak ortaya çıkan ani dolaşım yetmezliği durumudur. İç kanamalar, sıvı kayıpları, kalp fonksiyonunda azalma ve zehirlenmeler nedeniyle gelişebilir; ilk etkilenen organ beyindir.

Turnike (Boğucu Sargı)Normal yöntemlerle (baskı, yukarı kaldırma, bası noktası) durdurulamayan şiddetli kanamalarda veya uzuv kopmalarında, damarı kemikle sıkıştırarak kan akımını tamamen durdurmak için uygulanan son çare ilkyardım yöntemidir.

EmboliDamar içinde oluşan pıhtının (trombüs) bulunduğu bölgeden koparak kan dolaşımında gezinmeye başlamasıdır. Bu serbest pıhtılar beyin veya kalp gibi hayati organların küçük damarlarını tıkatarak ölümcül hasarlara yol açabilir.

YaraÇarpma, kesici alet, yüksekten düşme veya yanma gibi olaylar sonucunda deri veya mukoza tabakasının bütünlüğünün bozulmasıdır. Ağrı, şişlik, ödem ve fonksiyon kaybı gibi ortak karakteristik özellikler gösterir.

DifüzyonGazların çok yoğun olduğu ortamdan daha düşük yoğunlukta olduğu ortama doğru kendiliğinden geçişi ve yayılmasıdır. Göğüs yaralanmalarında havanın vücut içine bu kanunla dolması solunumu olumsuz etkiler.

Diğer Önemli Bilgiler

Normal Tansiyon Değerleri

Sağlıklı oturan yetişkin bireylerde ölçülen ideal kan basıncı (tansiyon) değerleri 120/80 mm Hg civarındadır ve dinlenim durumunda 140/90 mm Hg üstü yüksek tansiyon kabul edilir.

İstirahat Hâlinde Kan Dağılımı

Sağlıklı bir kişinin istirahat hâlinde kanının büyük çoğunluğu (%60-70) esnek yapılı toplardamarlarda depolanırken, kılcal damarlarda sadece %4 oranında kan bulunmaktadır.

Beynin Oksijensizliğe Dayanıklılığı

Beyin dokusu, bedendeki diğer tüm organlardan farklı olarak oksijensizliğe ve yetersiz kan akımına karşı son derece dayanıksızdır; kan akımı 3-5 dakika içinde normale döndürülmezse geri dönüşümsüz beyin ölümü başlar.

Gecikmiş Yaralar Süre Sınırı

Herhangi bir açık yaraya ilk 6 saat içinde müdahale edilmezse yaranın iyileşmesi oldukça güçleşir ve mikroorganizmalar nedeniyle enfeksiyon kapma ihtimali katlanarak artar.

Turnike Süre ve Gevşetme Kuralı

Turnike uygulaması toplamda 2 saati kesinlikle geçmemelidir ve hücre/doku ölümünü engellemek amacıyla her 15-20 dakikada bir 5-10 saniye süreyle mutlaka gevşetilmelidir.

Normal İstirahat Nabız Sınırları

Sağlıklı bir yetişkin bireyin istirahat hâlindeyken dakikadaki normal nabız sayısı 60 ile 100 atım arasında değişmekte olup, çocuklarda bu değer daha yüksek seyretmektedir.

1 mm3 Kandaki Hücre Sayıları

Sağlıklı bir kadında 1 mm3 kanda yaklaşık 4 milyon, erkekte ise 5 milyon alyuvar bulunurken; akyuvar sayısı 4.000-10.000, trombosit sayısı ise 150.000-400.000 arasında yer alır.

Sınavda Dikkat Et

Şah damarı basıncı tek taraflı uygulanmalıdır; asla iki taraflı baskı yapılmamalıdır, çünkü beyne giden kan akışının tamamen kesilmesi tehlikelidir.
İç kanamalarda ve şok vakalarında hastaya asla yiyecek ya da içecek verilmemelidir, aksi takdirde hayati risk artar.
Turnike uygulaması son çare olmalıdır; çift kemikli bölgelere asla turnike yapılmaz, sadece kol ve uyluk gibi tek kemikli bölgelere uygulanır.
Turnike uygulanan hastanın saati mutlaka bir kağıda yazılıp yaralının üzerine asılmalı veya alnına T harfi yazılmalı, her 15-20 dakikada bir 5-10 saniye gevşetilmelidir.
Kopan uzuv parçaları buz veya su ile doğrudan temas ettirilmemelidir; aksi takdirde dokular ölür ve tekrar dikilemez hale gelir.
Burun kanamalarında baş asla arkaya doğru çekilmemelidir; baş öne eğilerek burun kanatları en az 5 dakika parmakla sıkılmalıdır.
Yaralanmalarda yara içinde batan yabancı cisimler asla çıkarılmamalıdır; etrafı desteklenerek sabitlenmelidir.
Delici göğüs yaralanmalarında bası malzemesinin 4 tarafı değil, sadece 3 tarafı bantlanmalı; nefes vermede hava çıkışı için 1 ucu açık bırakılmalıdır.