Ünite 2: Osmanlı’da Hamilik ve Şeyhülislam Şairler: Yahya ve Bahayî — Önemli Kavramlar

Sanatçıları maddi ve manevi olarak destekleyen, eserlerini koruyan ve onların toplumda yer edinmesini sağlayan devlet yöneticisi veya zengin devlet adamıdır. Metinde padişahlar, şehzadeler, vezirler ve şeyhülislamlar en önemli hami örnekleri olarak gösterilmiştir.

İslam hukukuyla ilgili karmaşık bir konunun veya sorunun dinsel hukuk kurallarına göre çözümünü açıklayan, şeyhülislam veya müftü tarafından verilen resmî hüküm ve yanıttır. Şeyhülislamların temel görevi bu hukuki metinleri kaleme almaktır.

Bir gazel veya kasidenin her beyitinin önüne aynı vezin ve kafiyede üç mısra eklenerek yapılan beşleme sanatıdır. Ortaya çıkan muhammes türündeki şiire tahmis adı verilir; metinde Ganizade Nadirî ve Cevrî'nin tahmileri örneklenmiştir.

Zeyl (ek) kelimesinden türetilmiş olup, şairin gazel içinde mahlasını söyledikten sonra birini övmek veya yüceltmek amacıyla şiirine yaptığı eklemelerle oluşan özel gazel türüdür. Bahayî ve Nef'î gibi şairler bu tarzda eserler vermiştir.

Divan şiirinde hayatı hoşgörüyle karşılayan, dünyaya kalıplaşmış kurallarla değil gönül gözüyle bakan, şekilci ibadetten ziyade samimi içtenliği savunan aydın ve hoşgörülü tipidir. Şeyhülislam Yahya şiirlerinde rintçe bakış açısını sıkça işlemiştir.

İslam yazı çeşitlerinin estetik ölçüler ve kurallar çerçevesinde güzel bir şekilde yazılması sanatıdır. Bu sanatı icra eden kişilere hattat denir; Şeyhülislam Bahayî de aynı zamanda usta bir hattat olarak tanınmıştır.

Divan şairlerinin geçinebilmek için işlettikleri ve aynı zamanda edebî buluşmaların, şiir müzakerelerinin yapıldığı dükkan türüdür. İstanbul'da Zatî'nin işlettiği remilci dükkânı şairlerin buluştuğu en bilinen mekanlardandır.

Osmanlı döneminde nesiller boyu ilmiye sınıfından yetişen, kadılık, kazaskerlik ve şeyhülislamlık gibi yüksek makamları elinde bulunduran köklü aile yapılarıdır. Dürrizadeler, Hocasadeddinzadeler ve Mirzazadeler bu duruma örnektir.

Sınırları korumakla görevli olan ve askeri faaliyetlerin yanı sıra çevrelerinde şair ve sanatçıları barındırarak kültürü besleyen uç beyleridir. Mihaloğulları, Turhanlılar, Yahyalılar ve Malkoçoğulları bu nitelikteki akıncı aileleridir.

İranlı bir minyatür sanatçısı olup, Türk ve İslam resim sanatının en büyük temsilcisi kabul edilir. Divan şiirinde insan portresi çizmedeki mahareti ve sevgilinin güzelliğini tasvir etmede kullanılan üstün bir sanat sembolü olarak anılır.

Mitologide hükümdarlığının yanı sıra şarabı bulduğuna inanılan efsanevi İran padişahıdır. Divan şiirinde kadeh, eğlence, meclis ve safa gibi kavramlarla birlikte anılarak şiirlere kültürel bir derinlik katar.

Tam bir divan oluşturacak kadar çok şiiri bulunmayan, az sayıda şiir içeren küçük hacimli şiir mecmuası veya divancık demektir. Şeyhülislam Bahayî'nin şiirleri ancak bir divançe oluşturacak kadardır.

Müzik sanatıyla ilgilenen, beste yapan ve musiki ilminde mahir olan sanatçıdır. Osmanlı şehzadelerini eğiten lalaların ve şeyhülislamların birçoğunun musikişinas olması Osmanlı sarayında müziğe verilen önemi gösterir.

Osmanlı devlet adamlarının veya şairlerinin siyasi sebeplerle veya idari kararlarla merkezî İstanbul'dan uzaklaştırılıp başka şehirlere gönderilmesidir. Şeyhülislam Yahya ve Bahayî gibi isimlerin hayatında da çeşitli sürgün olayları yaşanmıştır.