Ünite 3: Fecr-i Âtî’de Edebî Faaliyet-Şiir

Ahmet Haşimin Şi’r-i Kamer Serisi

1908-1909 yıllarında Resimli Kitap'ta yayımlanan bu ortak ve açıklayıcı başlıklı seri, Ahmet Haşim'in Sembolizm etkisinden hızla sıyrılarak zengin hayaller ve iç ahenkle kendi orijinal şahsiyetini ortaya koyduğu dönüm noktasıdır.

Göl Saatleri Kitabının Yayımlanması

Ahmet Haşimin 1909-1915 arasında yazdığı şiirlerini topladığı ve 1921’de yayımladığı bu eser, Fecr-i Âtî mensubu olarak yazdığı "O Belde" ve "Yollar" gibi serbest müstezatların yer aldığı şaheseridir.

Piyale Kitabı ve Poetika Yazısı

Ahmet Haşimin 1926’da yayımladığı Piyale kitabının başına koyduğu "Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar" adlı metin, şiirin anlatmak değil duyurmak olduğunu savunan Türk edebiyatındaki en orijinal poetika yazılarından biridir.

Tahsin Nahit’in Rûh-ı Bî-kayd Kitabı

Tahsin Nahitin 1910 yılına kadar yazdığı manzumelerden oluşan bu eser, Fecr-i Âtî’den bir arkadaşına ithaf edilmiş Benlik, Aşk, Serab-ı Müstakbel, Raks-ı Elhan ve Tabiat olmak üzere beş bölümden oluşur.

Anahtar Kavramlar

Fecr-i ÂtîServet-i Fünun sonrasında kurulan, "Sanat şahsî ve muhteremdir" görüşünü benimseyen, bireysel konuları, aşk ve tabiatı işleyen edebî topluluktur. Örnek metinde Ahmet Haşir, Tahsin Nahit ve Emin Bülent gibi isimlerle temsil edilmiştir.

Saf Şiir (Öz Şiir)Şiiri kelimelerden örülmüş bir musiki parçası kabul eden, ideolojiden uzak, estetik kaygıyı ve biçim mükemmelliğini ön planda tutan şiir anlayışıdır. Ahmet Haşim’in Göl Saatleri ve Piyale kitapları bu anlayışın Türk edebiyatındaki zirvesidir.

Tekellümî Hikâye (Novel Diyalog)Batı edebiyatındaki "novel diyalog" kavramının karşılığı olan, iki şahsın karşılıklı konuşması biçiminde yazılan ve tiyatro özellikleri taşıyan hikâye türüdür. Şahabettin Süleyman bu türe örnek eserler vermiştir.

Mensur Şiir (Mensure)Ölçü ve kafiye gibi nazım unsurları bulunmayan ancak şiirsel bir duygu yoğunluğu, imge ve ritim barındıran düz yazı biçimidir. Edebiyat-ı Cedide ile girip Fecr-i Âtî’de de devam ettirilmiştir.

Serbest MüstezatAruz vezninin kurallarının esnetildiği, kısa ve uzun mısraların bir arada kullanıldığı, Fecr-i Âtî şairlerinin (özellikle Tahsin Nahit ve Ahmet Haşim) ahenk sağlamak için sıklıkla tercih ettiği nazım biçimidir.

Şi’r-i KamerAhmet Haşim’in Resimli Kitap’ta yayımlanan, zengin hayaller, iç ahenk ve yüksek telkin kabiliyetine sahip ay ışığı temalı şiir serisidir. Bu seri ile şair orijinal şahsiyetini bulmuştur.

Fatalizmİnsanın iradesini kullanmakta hür olmadığını, atalarından gelen genetik özellikler ve cemiyetin öğretileriyle yönlendirildiğini ileri süren pozitif felsefe akımıdır. Yakup Kadri’nin erken dönem hikâyelerinde etkilidir.

SembolizmFecr-i Âtî şairlerini derinden etkileyen, gerçeğin doğrudan değil simgelerle, yarı aydınlık-yarı karanlık bir atmosferde ve musikî eşliğinde ifade edilmesini savunan edebî akımdır.

Müphemlik (Kapaklık)Fecr-i Âtî şiirinde her şeyin apaçık söylenmeyip yarı kapalı bir atmosferde bırakılması, kelimelerin fiziksel dünyadan koparak okuyucunun hayal gücüne bırakılması durumudur.

Cebriyecilikİnsan davranışlarının kendi iradesi dışında, Tanrı tarafından önceden belirlenen kaderle cereyan ettiğini ve insanın fillerinden sorumlu olmadığını savunan dinî/felsefi görüştür.

Erguvanî / ZehebîFecr-i Âtî şairlerinin renkli tabiat manzaraları yaratmak ve duygu yoğunluğu oluşturmak için sıkça kullandıkları erguvan renkli ve altın rengi anlamındaki sıfat kelimelerdir.

Şiirde Mana / PoetikaAhmet Haşim’in Piyale kitabının başında yer alan yazısında şiiri resullerin sözleri gibi türlü tefsirlere müsait, sözden ziyade musikiye yakın bir alan olarak tanımladığı özgün sanat görüşüdür.

Rûh-ı Bî-kaydTahsin Nahit’in 1910’a kadar yazdığı şiirlerini Fecr-i Âtî’deki arkadaşlarına ithafen beş bölümde topladığı ilk şiir kitabıdır.

Millî Edebiyat HareketiFecr-i Âtî dağıldıktan sonra Genç Kalemler dergisi önderliğinde başlayan, sade Türkçe ve millî konuları esas alan, arı dille yazmayı amaçlayan edebî akımdır. Ali Canip ve Yakup Kadri bu akıma geçmiştir.

Soneİtalyan edebiyatından doğup Avrupa’ya yayılan, ilk iki bendi dörder, son iki bendi üçer mısradan oluşan Fecr-i Âtî döneminde de kullanılan nazım biçimidir.

FanteziyeFecr-i Âtî nesri içerisinde yer alan, hayalî ve süslü unsurlara dayalı kısa kurgu veya düzyazı denemeleridir.

Çerçeve HikâyeTekellümî hikâyelerde kahramanların karşılıklı konuşma ortamına sokulduğu ve asıl mesajı veren iç hikâyeleri çevreleyen giriş ve çerçeveleme bölümüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Emin Bülend’in Hisarlara Karşı Şiiri

Emin Bülend Serdaroğlu’nun Namık Kemal’in gür sesini andıran, devrinin toplumsal meselelerine ve millî ızdıraplarına açık olan bu şiiri, onun bir destan şairi olarak anılmasını sağlamıştır.

Mehmet Behçet Yazar’ın Erganun Kitabı

Mehmet Behçet Yazar’ın 1911 yılında yayımlanan ilk şiir kitabi olup, içindeki 56 şiirin yalnızca 10 tanesinde sosyal çizgi bulunmakta, geri kalanı ise tamamen bireysel hassasiyet ve sembolist musiki anlayışıyla yazılmıştır.

Yakup Kadri’nin Bir Serencam Kitabı

Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun 1914 yılında yayımladığı, Mısır, İstanbul, Anadolu ve Avrupa şehirlerinde geçen 12 hikâyeyi barındıran, fert-cemiyet çatışması ve fatalizm izleri taşıyan Fecr-i Âtî dönemi eseridir.

Ali Canip Yöntem’in Geçtiğim Yol Kitabı

Ali Canip Yöntem’in 1918’e kadar yazdığı şiirlerden seçmeler yaparak yayımladığı bu kitap, onun Fecr-i Âtî’den Millî Edebiyat hareketine geçiş sürecindeki şiir değişimini net bir şekilde yansıtır.

Fazıl Ahmet Aykaç’ın Teşâür-i Nef’îyâne Eseri

Fazıl Ahmet’in Divan şairlerinin edasını taklit ederek sahne artisti gibi yazdığı hiciv ve mizah manzumelerini topladığı, Divançe-i Fazıl der Medh-i Efâzıl (1913) kitabında yer alan önemli bir metnidir.

Hamdullah Suphi’nin Dağ Yolu ve Günebakan Kitapları

Fecr-i Âtî’de bir müddet başkanlık yapan Hamdullah Suphi Tanrıöver’in, topluluktan ayrılıp Millî Edebiyat akımına katıldıktan sonra hitabet gücünü ortaya koyduğu meşhur hitabe kitaplarıdır.

Celâl Sahir’in Siyah Kitap’ı

Celâl Sahir Erozan’ın Fecr-i Âtî topluluğu üyesiyken 1912 yılında yayımladığı, Edebiyat-ı Cedide ile Fecr-i Âtî estetiğini ve melânik duyarlılığı yansıtan beş şiir kitabından biridir.

Köprülüzade Mehmet Fuat’ın Göllerde Şiiri

Köprülüzade Mehmet Fuat’ın Fecr-i Âtî topluluğunun renk, sembolizm, hüzün ve yarı kapalı atmosfer anlayışını en üst düzeyde yansıtan ve topluluğun şiir gücünü gösteren başarılı metnidir.

Sınavda Dikkat Et

Ahmet Haşimin 'Şi’r-i Kamer' serisinin, 'Göl Saatleri' ve 'Piyale' kitaplarının adını ve özelliklerini mutlaka ezberleyin; sınavda eser-yazar eşleştirmesi sıkça sorulur.
Fecr-i Âtî şairlerinin şiirde sembolizm akımını ve 'sanat şahsî ve muhteremdir' ilkesini benimserken, romanda ise natüralizm ve fatalizm etkisinde kaldıklarını unutmayın.
Tekellümî hikâye kavramının iki kişinin karşılıklı konuşmasına dayanan (novel diyalog) ve Şahabettin Süleyman ile özdeşleşen bir nesir türü olduğuna dikkat edin.
Tahsin Nahit’in 'Rûh-ı Bî-kayd' ve Mehmet Behçet Yazar’ın 'Erganun' kitaplarının Fecr-i Âtî dönemine ait en temel şiir eserleri olduğunu karıştırmayın.
Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Ali Canip Yöntem gibi isimlerin Fecr-i Âtî ile başlayıp sonradan Millî Edebiyat akımına geçtiğini, Ahmet Haşim’in ise hiçbir gruba katılmadığını iyi ayırt edin.
Ahmet Haşimin Piyale kitabının başında yer alan 'Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar' yazısının Türk edebiyatının en önemli saf şiir (poetika) metinlerinden biri olduğunu unutmayın.
Fazıl Ahmet Aykaç’ın ciddi şiirler yerine Divan şairlerinin üslubunu taklit ederek hiciv ve mizah (Teşâür-i Nef’îyâne) yazdığını kesinlikle aklınızda tutun.