Ünite 7: Özbek Türkçesi — Önemli Kavramlar

Özbek Türkçesinin ağız tasnifinde y'li ağızlar olarak bilinen ve Fergana vadisi, Taşkent, Semerkand ile Buhara gibi merkezleri kapsayan ana gruptur. Örnek: Taşkent ve Fergana ağızları bu gruba girer.

Özbek Türkçesinde c'li ağızlar olarak sınıflandırılan, Karakalpakistan, Kaşkaderya ve Cizzah gibi bölgelerin merkez dışı alanlarında konuşulan ağız grubudur. Örnek: Kaşkaderya ve Cizzah ağızları.

Özbek Türkçesi ağız tasnifinin Harezm ve çevresi ile Türkmenistan'ın Taşoğuz bölgesindeki Özbekleri kapsayan üçüncü koludur. Örnek: Harezm bölgesindeki Özbek ağızları.

Özbek Türkçesini diğer Türk lehçelerinden ayıran, geniş, çok açık ve o'ya yakın çıkan karakteristik yuvarlak bir a ünlüsüdür. Örnek: båş (baş), åşxånä (mutfak).

1910-1938 yılları arasında Tatar Türkleri etkisiyle Özbek sahasında yayılan, millî ve sosyal temaları işleyen çağdaş şiir dönemidir. Örnek: Abdülhamid Süleyman Çolpan bu dönemin en büyük temsilcisidir.

Stalin’in Özbek aydınlarını sürgün ve cinayetlerle ortadan kaldırması sonucu Özbek edebiyatında 1938-1960 yılları arasında hakim olan durgunluk ve baskı dönemidir. Örnek: Çolpan ve Elbek gibi aydınların katledildiği dönem.

Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında kalan, Özbekistan'ın da üzerinde yer aldığı coğrafi ve kültürel bölgedir. Örnek: Özbekistan Mâveraünnehir havzasında yer alır.

Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde özerk bir Türk statüsüne sahip, başkenti Nukus olan 165.000 km2'lik alana sahip bölgedir. Örnek: Nukus merkezli Karakalpakistan Cumhuriyeti.

Özbek Türkçesinde isim çekim ekleri arasında tek şekilli olarak kullanılan ilgi hâli ekidir. Örnek: bizning (bizim), mäktäbning (mektebin).

Özbek Türkçesinde yönelme bildiren, son ses k, g, q, ğ durumlarına göre -kä, -qa veya ikizleşerek -kk-, -qq- şekillerini alan hâl ekidir. Örnek: bizgä (bize), uzåqqa (uzaklaşarak/uzaklığa).

Genel olarak bulunma hâli ekinden sonra -gi, ilgi hâli ekinden sonra -ki şeklinde kullanılan ektir. Örnek: üyimdägi (evimdeki), meniki (benimki).

Özbek Türkçesinde öğrenilen geçmiş zamanın en yaygın yapılış tiplerinden biridir. Örnek: kelibmän (gelmişim), båribdi (gitmiş).

Yapmak yardımcı fiilinden ekleşen, Özbek Türkçesinde şimdiki zamanın en yaygın ifade şeklidir. Örnek: yåzyäpmän (yazıyorum).

Özbek Türkçesinde niyet, arzu ve gelecek zaman anlamı veren ek yapılarıdır. Örnek: kelmåqçimän (geleceğim/gelmek istiyorum).

Fiillerde şart anlamı kuran ve bazen pekiştirme için -çi eki alabilen tasarlama kipi ekidir. Örnek: körsäm (görsem), çıksäkçi (haydi çıksak).

Özbek Türkçesinde müstakil tek eki olmayıp keräk kelimesi ve iyelik yapılarıyla kurulan kipi ifade eder. Örnek: kelişim keräk (gelmeliyim).

Konuşma dilinde dua ve temennilerde, edebî metinlerde ise istek bildirmek için kullanılan arkaik bir kiptir. Örnek: kütgäymän (bekleyeyim).

Türkiye Türkçesindeki '-maz/-mez' veya '-ınca/-ince' anlamlarını veren, hemen olma durumu bildiren zarf-fiil ekidir. Örnek: körgäç (görünce).

Türkiye Türkçesine '-ıncaya kadar' anlamıyla aktarılan zaman zarf-fiil ekidir. Örnek: åtäm kelgünçä (babam gelinceye kadar).

Özbek Türkçesinde fiillerden hareket adı (isim-fiil) türetmekte yaygın olarak kullanılan eklerden biridir. Örnek: yåzuv (yazma), oquv (okuma).

Konuşma ve iletişimde şahısları karşılayan men, sen, u, biz, siz, ulär gibi zamirlerdir. Örnek: mening (benim), ungä (ona).

Şahısların kendi anlamını pekiştiren ve iyelik ekleriyle çekimlenen zamirdir. Örnek: özim işläymän (kendim çalışıyorum).

Özbek Türkçesinde sayılara gelerek üleştirme anlamı katan yaygın eklerden biridir. Örnek: beştädän ålmä (beşer elma).

Yalın, ilgi, yönelme veya ayrılma hallerinden sonra gelerek kelimeler arasında yön, zaman, sebep ve benzerlik ilgisi kuran edatlardır. Örnek: bilän, käbi, tåmån.

XIX. yüzyılın sonlarında Tatar Türkleri arasında başlayıp XX. yüzyıl başlarında Özbek Türkleri arasında yayılan yenilikçi aydınlanma hareketidir. Örnek: Cedit Edebiyatı Dönemi.