İnfografik
← Ünite 3
Halk Hikâyeleri

Ünite 3: Halk Hikâyelerinin Anlatıldığı Bölgeler ve Halk Hikâyesi Anlatıcıları

A. Chodzko'nun Köroğlu Derlemesi
Polonya asıllı bir Rus olan A. Chodzko, 1840'lı yıllarda Azerbaycan ve Türkmen vadilerini dolaşarak on üç hikâyelik ilk önemli Köroğlu destanı metnini tespit etmiş ve Rusçaya tercüme ederek bastırmıştır.
İlk Türkçe Köroğlu Yayını
Köroğlu destanının halk arasından derlenmiş ilk Türkçe yayını Mir Babaoğlu Hasan Molla tarafından gerçekleştirilmiş olup 'Hikâyat-ı Köroğlu Sultan' ve 'Hikâyat-ı Gayvazhan' adı ile Kazan'da yayımlanmıştır.
Pertev Naili Boratav'ın Derlemeleri
1940'lı yıllarda Posof'ta askerlik yapan Pertev Naili Boratav, o yıllarda tespit ettiği halk hikâyelerini daha sonra değerlendirerek 'Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği' adlı kitabını yazmış, Posoflu Müdamî'nin bütün hikâyelerini derlemiştir.
Murat Çobanoğlu'nun Devlet Başkanları Önündeki İcraları
Karslı âşık Murat Çobanoğlu Türkiye sınırlarını aşarak İran Şahı Rıza Pehlevi, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ve KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş gibi onlarca devlet büyüğünün huzurunda çalıp söylemiştir.

Anahtar Kavramlar

MusannifHalk hikâyelerini düzenleyen, kaleme alan veya yeniden biçimlendiren kişi demektir. Metinde Yaşar Reyhanî gibi bazı âşıkların sadece hikâye anlatıcısı değil aynı zamanda hikâye musannifi olduğu belirtilmektedir.
Sicilleme (Şeki)Mısra sayısı 10'dan az olmamak üzere tek ya da daha fazla bentten oluşan, hece ölçülü bir şiir biçimidir. Özellikle atışmalarda ve Kars yöresi âşıklarının fasıl kısmında övgü, yergi, yaşam ve öğüt amacıyla söylenir.
Bade İçmekÂşıklık ve meddahlık yeteneği kazanmak için rüyada pir elinden bade (sulu gıda, aşk badesi) içme olaydır. Metinde Çıldırlı Âşık Şenlik ve Murat Çobanoğlu gibi isimlerin badeli âşık olduğu ifade edilmiştir.
Barak OdasıGaziantep yöresinde Barak türkülerinin ve hikâyelerinin anlatıldığı geleneksel toplantı yerleridir. Bu odalarda Baraklı Âşık Mahgül gibi isimler günlerce süren toplantılar düzenlemiştir.
BozlakTürk halk müziğinde Çukurova ve Orta Anadolu'da söylenen bir uzun hava çeşididir. Çukurova'da kısa hikâyeli türküler bu adla anılır ve başlama kalıplarına göre kime ait olduğu anlaşılır.
Karaca Oğlan ÇağırmakÇukurova yöresinde 'türkü çağırmak' yerine kullanılan bir deyimdir. Genellikle uzun hava veya bozlak okumak anlamına gelmektedir.
Gâvurdağı AğzıOsmaniye'nin doğusundan başlayarak Haruniye, Düziçi ve Bahçe'ye kadar olan bölgede bozlakların icra edildiği kendine özgü söyleyiş tarzdır.
MeddahSaz çalmadan, sadece elindeki değnek veya mendille hareket ederek, ses tonunu değiştirip birden fazla rolü canlandırarak hikâye anlatan geleneksel sanatçıdır. Erzurumlu Behçet Mahir bunun en önemli son örneklerindendir.
Köroğlu KollarıKöroğlu destanının/hikâyesinin farklı serüvenlerini anlatan bölümlerdir. Metinde ilk kol, son kol, Bolu Beyi kolu, Oltu kolu, Bağdat kolu gibi çok sayıda koldan bahsedilmektedir.
Doğu ve Batı VaryantlarıKöroğlu hikâyelerinin Hazar Denizi sınır kabul edilerek ikiye ayrılan kollarından oluşur. Doğu varyantlarında mezarda doğum ve efsanevi motifler ağırlıkta iken batı varyantlarında daha sade bir yapı görülür.
Kızılbaş / Acem SahasıHalk hikâyelerinin yayılış ve geçiş sahalarından biri olan, Şah İsmail gibi hikâyelerin coğrafi ve kültürel arka planını oluşturan komşu bölge kültür alanıdır.
Usta-Çırak İlişkisiÂşıklık ve halk hikâyeciliğinin aktarılmasında en temel gelenektir. Çıraklar, usta âşıkların yanında yetişerek hikâye repertuarını ve makamları öğrenirler.
Hikâye TasnifiSözlü gelenekteki dağınık olayların, şiir ve nesir karışık bir formda bir usta tarafından derlenip bir araya getirilerek bir halk hikâyesi hâline getirilmesi sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Şeref Taşlıova'nın TRT Korosu Üyeliği

Ardahan Çıldırlı halk ozanı Şeref Taşlıova, Murat Çobanoğlu ile birlikte Sivas Türk Halk Müziği Korosu'na girmiş ve aynı yerden 2003 yılında emekli olarak repertuarındaki halk hikâyelerini TDK arşivine kazandırmıştır.

Behçet Mahir'in Vefat Tarihi ve Mezarı

Okur yazar olmayan ancak geniş bir hikâye dağarcığına sahip son büyük Erzurumlu meddah Behçet Mahir, 22 Haziran 1988 tarihinde vefat etmiş olup mezarı Erzurum'dadır.

Ardahan'ın İl Oluş Tarihi

98.335 nüfusa sahip olan Ardahan, 1992 yılında Kars'tan ayrılarak il olmuştur; ancak yörenin âşıkları ve halk hikâyecileri daha çok eski vilayetleri olan Kars ile anılmışlardır.

Sadi Değer (Hasretî) ve Sinema Kariyeri

1927 Kars Susuz doğumlu badeli âşık Sadi Değer (Hasretî), âşıklığın yanı sıra senaryo yazarlığı yapmış ve 'Köse Emmi' adlı filmde rol alarak sinemada da boy göstermiştir.

Çıldırlı Âşık Şenlik'in Doğum ve Ölümü

1850 yılında Ardahan ilinin Çıldır ilçesinin Suhara (Yakınsu) beldesinde doğan Âşık Şenlik, 14 yaşında pir elinden bade içmiş ve 1913 yılında vefat ederek Şenlikköy beldesine defnedilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Erzurumlu meddah Behçet Mahir'in saz çalmadığını, meddahlık tekniği uyguladığını ve fiziksel/ruhsal değişimler yaşadığını unutmayın; soru kalıplarında bu özellik sıkça sorulur.
  • Çukurova yöresindeki kısa hikâyeli türkülere 'bozlak' denildiğini ve bozlakların başlama kalıplarının (Ahey/Karacaoğlan, Aydost/Dadaloğlu, Heyhey/Köroğlu) kimleri temsil ettiğini ezberleyin.
  • Murat Çobanoğlu'nun badeli bir âşık olduğunu, Açıköğretim Fakültesi'ni bitirdiğini ve yabancı devlet başkanları huzurunda çaldığını karıştırmayın.
  • Köroğlu destanının ilk Türkçe yayınının Kazan'da Mir Babaoğlu Hasan Molla tarafından yapıldığını, yabancı derlemelerin ise A. Chodzko ve İ. Şopen'e ait olduğunu not edin.
  • Kars ve Ardahan yöresindeki âşıkların (Çıldırlı Âşık Şenlik, Şeref Taşlıova, Murat Çobanoğlu, Müdamî) birbirleriyle olan usta-çırak ilişkilerini ve ustalarını iyi öğrenin.
  • Gaziantep'in Nizip ilçesinde Barakların, Van'da ise Ercişli Emrah ile Selvi Han hikâyesinin temel alındığını coğrafi eşleştirmeler için dikkate alın.
  • Sicilleme (şeki) kavramının Kars yöresine ait, 10 mısradan az olmayan hece ölçülü bir şiir biçimi (atışma/fasıl) olduğunu unutmayın.