Ünite 6: Orhun Türkçesi Grameri-II İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç-Edat — Önemli Kavramlar

İsimlerin yükleme hâlidir. Orhun Türkçesinde yalın isimlere +(X)g, iyelik ekli gövdelere +(I)n ve belirli nesne kurmak için seyrek olarak +nI ekleri getirilir. Örnek: 'sab+ım+ın edgüti eşid' (sözümü iyice işit).

İsimlerin yönelme ve yaklaşma hâlidir. Genellikle +kA ekiyle kurulur, ancak üçüncü kişi iyelik ekinden sonra +ŋA, birinci ve ikinci teklik kişi iyeliklerinden sonra ise +A şeklini alır. Örnek: 'tabgaç bodun+ka' (Çin halkına).

İsimlerin kalma ve ayrılma hâlini ifade eden birleşik durumdur. +dA ekiyle kurulur, r, l, n ünsüzlerinden sonra ise +tA biçimine dönüşür. Örnek: 'tabgaç kagan+ta' (Çin hakanından).

İsimlere benzerlik, miktar, tarz veya görelik anlamı katan durumdur. +çA ekiyle kurulur. Örnek: 'süsi bolçuda ot+ça bor+ça kelti' (ordusu Bolçu'da ateş gibi kasırga gibi geldi).

Eylemin yöneldiği doğrultuyu gösteren durumdur. Yalın isimlere +gArU ve +rA, iyelik ekli isimlere ise +ŋArU ve +ArU ekleriyle ulanır. Örnek: 'oguz+garu sü taşıkdımız' (Oğuzlara doğru sefere çıktık).

Eylemin hangi vasıtayla veya nasıl yapıldığını gösteren durumdur. +(X)n ekiyle kurulur. Örnek: 'usın süŋüg+ün açdımız' (uykularını mızrakla açtık).

Miktar bildiren temel sayılardır. Orhun Türkçesinde iki haneli sayılar önce birler basamağı, ardından geçilen onluk basamak söylenerek ifade edilir. Örnek: 'sekiz otuz' (28).

Nesnelerin sırasını bildiren sayılardır. 'Birinci' için 'ilki/eŋ ilk', 'ikinci' için '+n/+nti' ekleri kullanılırken, diğer sayılar için '+nç' eki getirilir. Örnek: 'üçünç bolçuda' (üçüncü olarak Bolçu'da).

Sayıların bir aradalığını veya toplu halde hareket ettiğini bildiren sayılardır. +AgU(n) eki ile kurulurlar. Örnek: 'üçegün kabışıp sülelim' (üçümüz birleşip ordu sevk edelim).

Eylemin kaç kez tekrarlandığını bildiren sayılardır. Asıl sayılara 'yolı' veya 'kata' sözcükleri eklenerek ya da doğrudan asıl sayının kullanılmasıyla yapılır. Örnek: 'bir yılka tört yolı süŋüşdüm' (bir yılda dört kez savaştım).

Şahısların yerini tutan zamirlerdir. Orhun Türkçesinde ben/men, sen, biz, siz şahıs zamirleri bulunur; b- > m- nöbetleşmesi genizsil ünsüzlerin etkisiyle gerçekleşir. Örnek: 'biziŋe' (bize).

Nesneleri işaret yoluyla belirten zamirlerdir. Orhun Türkçesinde 'bu' ve 'ol' olmak üzere iki işaret zamiri vardır. Örnek: 'bunta' (burada).

İsimlerden sonra gelerek cümledeki diğer ögelerle zaman, mekân, tarz veya yön ilgisi kuran sözcüklerdir. Örnek: 'temir kapıgka tegi' (Demir Kapı'ya kadar).

Cümleye 'herhalde, şüphesiz, muhakkak' anlamı katarak kuvvetli bir olasılık bildiren edattır. Örnek: 'barduk yirde edgüg ol erinç' (gittiğin yerde kazancın o şüphesiz).