Ünite 3: Arapçada Kelime Yapımı: Mezîdünfih Masdarlar (Kıyâsî Masdarlar) — Önemli Kavramlar

Sülâsî (üç harfli) fiil köklerine belirli zâid harflerin eklenmesiyle türetilen kurallı masdarlardır. Mücerred masdarlardan farklı olarak geçişlilik, ettirgenlik veşteşlik gibi çatı anlamları taşırlar. Örnek vermek gerekirse, 'ilm' kökünden türetilen 'ta'lîm' kelimesi bu gruptandır.

Belirli dilbilgisi kurallarına ve kalıplara göre türetilebilen masdar türüdür. Mezîdünfih masdarlar bu grupta yer alır ve belirli bir sisteme dayanarak yeni kelimeler üretilmesine imkan tanır. Örneğin if'âl ve tef'îl bâbları kıyasî masdar kalıplarıdır.

Sülâsî bir fiilin başına hemze eklenerek yapılan ve genellikle geçişli masdarlar türeten mezîdünfih kalıbıdır. Bu kalıp nesne alabilen fiiller üretir ve ism-i fâili 'müf'il' vezninde gelir. Örnek olarak 'karâr' kelimesinden türetilen 'ikrâr' verilebilir.

Baştaki te ve ortadaki ye harfleri ile orta harfin şeddelenmesiyle kurulan ve genellikle nesne alan geçişli masdarlar türeten kalıptır. İsm-i fâili 'müfa''il' vezninde yer alır. Örneğin 'ilm' kökünden türeyen 'ta'lîm' (öğretme) kelimesi bu bâptandır.

Baştaki te harfi eklenerek ve orta harf şeddelenerek yapılan, tef'îl bâbının dönüşlüsü olan masdar kalıbıdır. Genellikle geçişsiz fiiller üretir ve yazılışında ye harfi bulunmaz. Örnek olarak 'cem'' kelimesinden türetilen 'tecemmu'' (toplanma) gösterilebilir.

Başında te ve ortasında elif harfi bulunan, özneler açısından işteşlik ve dönüşlülük bildiren masdar kalıbıdır. Ayrıca gerçekte olmayan bir hâli varmış gibi gösterme (yapmacıklık) anlamı da türetebilir. Örnek olarak 'teşârük' (ortaklaşma) kelimesi verilebilir.

Başında mim, ortasında elif ve sonunda te harfi barındıran, genellikle işteşlik (karşılıklı yapılma) ifade eden mezîdünfih masdar kalıbıdır. Nesnesi açısından geçişli veya geçişsiz olabilir. Örnek olarak 'harb' kökünden türetilen 'muhârebe' kelimesi verilebilir.

Elif, nun ve elif harflerinin eklenmesiyle oluşan, özneleri bakımından dönüşlü/edilgen ve nesneleri bakımından geçişsiz olan masdar kalıbıdır. Bu bâbın ism-i mef'ûlü kullanılmaz. Örnek olarak 'cezb' kelimesinden türetilen 'incizâb' (çekilme) gösterilebilir.

Başta ve ortada elif harflerinin yer aldığı ve üçüncü aslî harfin tekrarlandığı (şeddelendiği) geçişsiz masdar kalıbıdır. Genellikle renkleri ve bedensel noksanlıkları ifade eden kelimeler türetir. Örnek olarak 'humret'ten türetilen 'ımrâr' (kızarma) verilebilir.

Elif, te ve elif harfleriyle kurulan, dönüşlü ve geçişsiz anlamlar taşıyan mezîdünfih kalıbıdır. İlk aslî harfin durumuna göre idgam ve ses uyumları yaşayabilir. Örnek olarak 'cem'' kelimesinden türetilen 'içtimâ'' (toplanma) kelimesi verilebilir.

Elif, sin ve te harflerinin eklenmesiyle oluşan, genellikle geçişli masdarlar türeten ve aynı zamanda 'bir şey isteme' veya 'bir şeyi bir şey sayma' anlamları katan kalıptır. Örnek olarak 'istigfâr' (mağfiret isteme) kelimesi verilebilir.

Eylemi gerçekleştiren özneyi, yapanı veya etken durumu gösteren türemiş kelime kategorisidir. Mezîdünfih masdarlarda her bâbın kendine has bir ism-i fâil vezni bulunur. Örneğin tef'îl bâbının ism-i fâili 'mu'allim'dir.

Eylemden etkilenen, üzerinde iş yapılan nesneyi (edilgen konumu) bildiren türemiş kelime kalıbıdır. Bazı mezîdünfih bâblarında ism-i mef'ûl kalıbı kullanılmazken, bazılarında belirli sesli harf değişimleriyle yapılır (örn. mu'allem).

Arapça kelimelerde yan yana gelen aynı türden iki ünsüz harfin tek harf olarak yazılması ve okunması işlemidir. Özellikle ifti'âl bâbında ilk aslî harf ile eklenen harflerin birleşmesinde görülür. Örnek olarak 'iddi'â' kelimesi verilebilir.

Özellikle tefâ'ul bâbında görülen, gerçekte var olmayan bir durumu veya hâli varmış gibi gösterme anlam özelliğidir. Örnek olarak bilmediği halde biliyormuş gibi davranmayı ifade eden 'tecâhül' kelimesi bu gruba girer.

Fiilin geçişlilik derecesini artırarak nesne alma kapasitesini genişleten veya işin başkasına yaptırılmasını sağlayan çatı özelliğidir. Mezîdünfih masdarlardan if'âl ve tef'îl bâbları bu tür anlam özellikleri barındırabilir.

Aslî üç harfli fiil köklerine kelime türetmek veya anlam değiştirmek amacıyla sonradan eklenen ilave harflerdir. Mezîdünfih masdarların oluşumunda temel yapı taşını oluştururlar; örneğin istif'âl bâbındaki elif, sin ve te harfleri zâid harflerdir.

Hiçbir ek almamış, kökü sadece üç asli harften oluşan temel fiil yapısıdır. Mezîdünfih masdarlar işte bu sülâsî mücerred köklere zâid harflerin eklenmesiyle türetilir.