Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Fiil tabanlarının zaman ve kişi ekleri almış şekillerine çekimli fiiler denir ve bu fiiller bağımsız bir yargı bildiren cümlenin yüklemini oluştururlar. Çekimsiz fiiller (fiilimsiler) ise fiilin isimleşmiş şekilleridir; kişi eki almadıkları için yüklem olamazlar ancak ad, sıfat ve zarf görevlerinde bulunabilirler.
İsimleri fiilleştiren ve fiillerin birleşik çekimlerinde yardımcı fiil olarak yer alan 'i-' fiiline ana yardımcı fiil veya cevher fiil de denir. Bu fiilin belirli bir anlamı yoktur, bir durum fiilidir ve bir durumda bulunuşu anlatır. Kökü erimiş ve ekler hâlinde kalmış olsa da bugün bile i-di, i-miş, i-se biçimlerinde varlığını sürdürmektedir.
İ- fiilinin geniş zaman, geçmiş zaman, dolaylı geçmiş zaman ve şart olmak üzere 4 kipi vardır. Hepsi bildirme tarzındadır. Geniş zaman ve dolaylı geçmiş zaman çekimlerinin 1. ve 2. kişilerinde zamirlerden gelen kişi ekleri, 3. kişilerde ise 'dur-' fiilinin ekleşen biçimi olan '-dır/-dir' kullanılır.
Geçmiş zaman ve şart çekiminde kullanılan kişi ekleri ise iyelik eklerinden gelmektedir (idim, iseñ gibi). Osmanlı Türkçesinde i- fiilinin ekleşme eğilimi sürmekte olup; ekleşmemiş, yarı ekleşmiş ve tam ekleşmiş biçimler bir arada kullanılmıştır.
Geniş zamanın bildirme kipi aslında basit ya da belirsiz şimdiki zaman sayılır ancak Türkçede eskiden beri geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanı içine alan kaplayıcı bir anlatıma sahiptir. Meninski ve Viguier gibi yabancı gramer yazarları bunu şimdiki ve gelecek kipi olarak da kaydetmişlerdir. Osmanlı Türkçesinde geniş zaman; bildirme, anlatma, söylenti ve şart kategorilerinde işlev görmüştür.
Sürekli şimdiki zaman kipi, sürmekte olan bir kılış ve oluşun zamanını bildirir. XVI. yüzyılda süre içinde gerçekleşme bildiren 'yüri-/yürü-' tasvir fiilinden gelişmiştir. XVII. yüzyılda gelişimini tamamlamış ve geniş zamanın şimdiki zaman anlatımının yerini almıştır.
Sürekli şimdiki zaman eki, kalın ve ince sıradan tabanlara uyumsuz ve tek şekilli olarak yalnızca '-yür' (ve daha sonra '-yor') şeklinde gelmektedir. İki fiili bağlayan zarf-fiil ise -a, -e, -ı, -i olarak gelebilmekte; -ar/-er ekini alan fiillerde -a/-e, -ur/-ür ekini alanlarda ise -ı/-i tercih edilmektedir.
Bu kipin XVI-XVII. yüzyıllardaki görünümü 'baḳayürürüm' iken, XVIII-XX. yüzyıllarda 'atayorum' biçimine evrilmiştir. Çeşitli zaman ve kip ekleriyle birleşerek anlatma, söylenti ve şart çekimlerini de oluşturmuştur.
Geçmiş zaman fiil tabanlarına doğrudan geçmiş zaman eklerinin getirilmesiyle oluşur. Osmanlı Türkçesinde geçmiş zamanın bildirme, anlatma, söylenti ve şart biçimleri ayrıntılı ek çeşitliliğine sahiptir. Örneğin XVI-XVII. yüzyılda 'baḳtum/baḳtım' veya 'baḳtı' gibi biçimler kullanılırken, XVIII-XX. yüzyılda 'attım', 'attı' şekilleri yaygınlaşmıştır.
Dolaylı geçmiş zaman kipi (-mış/-miş) ise duyulan, sonradan öğrenilen ya da aktarılan geçmiş zamanı ifade eder. Bu kip, i- fiilinin ekleşmiş veya yarı ekleşmiş biçimleriyle birleşerek 'atmışım', 'atmıştım', 'atmışmışım' gibi zengin bir çekim paradigması sunar.
Geçmiş zaman ve dolaylı geçmiş zaman yapıları, iyelik ve zamir kökenli kişi ekleriyle harmanlanarak cümlenin zaman ve şahıs bağlamını eksiksiz kurar. Manzum ve mensur metinlerde vezin gereği farklı ekleşme dereceleri gözlemlenmiştir.
Osmanlı Türkçesinde gelecek zaman anlatımı için birden çok ek kullanılmıştır. Bunlardan '-iser/-iser' ve istek kipi eki olan '-a/-e' önceki dönemin gelecek zaman ekleridir. Daha sonra '-acaḳ/-ecek' eki ortaya çıkmış; ayrıca geniş zaman, şimdiki zaman ve '-se' şart eki de gelecek zaman anlamı katmıştır.
Gereklik kategorisi kendi içinde Kesin Gereklik, Salt Gereklik ve Niyetli Gereklik olarak üçe ayrılır. Kesin gereklik '-malı/-meli' ekiyle sağlanırken; salt gereklik (-sa gerek / atsam gerek) henüz gerçekleşmemiş ama gerçekleşmesi beklenen eylemlerin gerekliğini vurgular.
Niyetli gereklik ise niyete bağlı bir gerekliliği, yani bir eylemin gerçekleştirilmesine karar verme durumunu (atmaḳ gereğim / atmaḳ gerektir) ifade eder. Bu yapılar Osmanlı Türkçesinin zengin modal (kip) sistemini gözler önüne serer.
İstek kipi ('-a/-e', '-ayım') eylemin gerçekleştirilmesinin arzu edildiğini bildirir. XVI. ve XVII. yüzyıllarda bu kip, 'bulay ki' ve 'nola ki' kelimelerinin katkısıyla pekiştirilerek de kullanılmıştır (örneğin 'bulay ki baḳam').
Dilek-şart kipi ('-sa/-se') bir koşula bağlı eylemleri ifade eder. Geçmiş zaman hikâyesiyle birleşerek 'atsaydım', 'atsaydı' gibi şartın hikâyesi biçimlerini oluşturur.
Emir kipi, ikinci ve üçüncü kişilere emir veya buyruk bildiren çekim kalıbıdır. Osmanlı Türkçesinde düz emir eklerinin yanı sıra '-ḳul/-ḳıl', '-sun/-sün' gibi zengin ek çeşitleri de mevcuttur.