Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Temel Bilgi Teknolojileri 1

Temel Bilgi Teknolojileri 1

Ünite 2: Sözcük İşlemciler

Sözcük İşlemciler - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 57

IBM PC ve DOS Dönemi (1981)

Kişisel bilgisayarların evlerde ve iş hayatında yaygınlaşması 1981 yılında IBM PC kişisel bilgisayarının ve DOS işletim sisteminin piyasaya çıkmasıyla hız kazanmıştır. Bu ilk modeller siyah beyaz olup sadece 25 satır ve her satırda 80 karakter görüntüleyebilen disket sürücülü sistemlerdi.

Apple Macintosh ve Masaüstü Yayıncılık (1984)

1984 yılında ilk yaygın grafik arayüzlü işletim sistemine sahip Apple Macintosh bilgisayarlarının piyasaya çıkmasıyla Aldus PageMaker ve QuarkXPress gibi Masaüstü Yayıncılık Sistemleri bu bilgisayarlarla özdeşleşmiştir.

Windows 3.1 ve Windows 95 Devrimi

1993'te çıkan Windows 3.1 kullanıcıları pencere kullanımıyla tanıştırmış, 1995'te çıkan Windows 95 ise DOS işletim sisteminin yerini alarak grafik kullanıcı arabirimleri, standart menüler ve sihirbazlarla yazılımların kullanımını son derece kolaylaştırmıştır.

OpenDocument ISO Standardı (2015)

3 Mayıs 2006'da ilk sürümü kabul edilen OpenDocument (OASIS OpenDocument XML) biçimi, 17 Temmuz 2015'te ISO/IEC 26300:2015 adıyla uluslararası standart olarak kabul edilmiş ve pek çok ülke tarafından kamuda temel belge saklama biçimi olmuştur.

Anahtar Kavramlar

Sözcük İşlemci (Word Processor)Kişisel bilgisayarların yaygınlaşmasıyla kalıcı yazıları yazma, düzenleme, biçimlendirme ve bastırma işlemlerini gerçekleştiren, daktiloların yerini alan gelişmiş yazılımlardır. Örnek olarak Microsoft Word ve Apache OpenOffice Writer gösterilebilir.

Metin Düzenleyicisi (Text Editor)İmlecin bulunduğu satırdan önceki veya sonraki satırlara geçerek daktilolara kıyasla çok satırlı metin düzenleme olanağı tanıyan, genellikle .txt uzantılı düz metin dosyaları oluşturan yazılımlardır. Örnek olarak Microsoft Notepad ve Linux için vi yazılımı verilebilir.

Masaüstü Yayıncılık Sistemi (Desktop Publishing)Grafik tabanlı, ileri düzey sayfa düzenleme işlevlerine sahip ve sayfalara yüksek kaliteli görüntü ekleme olanağı sunan profesyonel yazılımlardır. Gazete ve dergi yayınevlerinde kullanılan Aldus PageMaker ve QuarkXPress bu sistemlere örnektir.

WYSIWYG (What-You-See-Is-What-You-Get)Kullanıcının ekranda sayfayı nasıl görüyorsa yazıcıdan da tam olarak aynı şekilde baskı alabilmesini ifade eden grafik ekran teknolojisidir. Farklı yazı tipleri ve biçimlendirmelerin ekranda doğrudan görünmesini sağlar.

OpenDocument Standardı (OASIS OpenDocument XML)Sayısal ortamda metin, tablo ve sunu gibi belgeleri üreticiden bağımsız bir şekilde saklamaya yarayan açık ve özgür bir belge standardıdır. .odt uzantılı bu biçim uluslararası bir ISO standardı olarak kabul edilmiştir.

Şerit (Ribbon)Microsoft Word 2007 ile birlikte gelen, az sayıda menü ve her menü için kullanıcıların sık kullanacağı düğmelerin gruplandırılarak ön plana getirildiği yeni nesil grafik kullanıcı arayüzü tasarımıdır.

İmleç ve Gezinti TuşlarıBelge içerisinde karakter ekleme noktasını gösteren ve klavyede Home, End, Page Up, Page Down gibi tuşlarla metin içinde hızlıca hareket etmeyi sağlayan imleç yönetim araçlarıdır.

Asılı Girinti (Hanging Indent)Paragrafın ilk satırının dışarıda kalıp, sonraki satırlarının sağa doğru girintili olarak düzenlendiği, özellikle kaynakça listelerinde sıkça kullanılan bir paragraf biçimlendirme türüdür.

Biçim Boyacısı (Format Painter)Bir belgenin bir bölgesinde gerçekleştirilen karmaşık biçimlendirme özelliklerini (renk, italik, yazı tipi vb.) kopyalayarak belgenin başka bir bölgesine hızla uygulamayı sağlayan kolaylaştırıcı bir araçtır.

Filigran (Watermark)Güvenliği sağlamak veya belgenin kopyalandığında nereden geldiğini belirtmek amacıyla sayfaların zeminine yerleştirilen 'Gizli' veya kurum adı gibi hafif silik metin veya görsellerdir.

Üst Bilgi ve Alt Bilgi (Header & Footer)Sayfaların en üst ve en alt boşluklarına yerleştirilen; sayfa numarası, belge adı, yazar adı veya tarih gibi her sayfada tekrarlanan enformasyon alanlarıdır.

Dipnot ve Sonnot (Footnote & Endnote)Akademik metinlerde belgedeki belirli bir ifadeye açıklama getirmek veya kaynak göstermek amacıyla sayfanın altında (dipnot) veya belgenin sonunda (sonnot) yer alan açıklama metinleridir.

İçindekiler TablosuBelgedeki başlık ve alt başlık stillerine dayalı olarak hiyerarşik bir şekilde oluşturulan ve okuyucunun istenen bölüme sayfa numaralarıyla kolayca erişmesini sağlayan otomatik tablodur.

Dışarı Aktarma (Export)Sözcük işlemci belgesinin orijinal yapısını korumak amacıyla PDF veya web'de yayınlamak için HTML gibi farklı dosya formatlarında kaydedilmesi işlemidir.

Kişisel Öğrenme Ortamı (PLE)Yaşam boyu öğrenenlerin kurumlardan bağımsız olarak okuma, not alma, ödev yapma gibi öğrenme etkinliklerini çevrimiçi sözcük işlemciler aracılığıyla yönettiği sürdürülebilir çalışma ortamıdır.

Akıllı Şekiller (SmartArt)Microsoft Word belgelerinde süreçleri, hiyerarşileri veya ilişkileri görsel olarak ifade etmek için hızla oluşturulabilen grafiksel çizim ögeleridir.

Sanatsal Yazı (WordArt)Sözcük işlem belgelerinde metinlere gölge, bükülme, renk ve 3 boyutlu efektler vererek estetik başlıklar oluşturmayı sağlayan eklenebilir metin ögesidir.

Bulut Depolama HizmetleriOneDrive, Google Drive ve Dropbox gibi internet tabanlı servisler sayesinde belgelerin yerel diskler yerine bulutta saklanarak farklı cihazlardan eş zamanlı erişilmesini sağlayan sistemlerdir.

Değişiklikleri İzleEkip çalışmalarında birden fazla yazarın belge üzerinde hangi satırlarda ne tür değişiklikler yaptığını takip etmeye ve bu değişiklikleri kabul edip reddetmeye yarayan gözden geçirme aracıdır.

Açık Kaynak Sözcük İşlemciKaynak kodları halka açık olan, kullanıcıların ücretsiz olarak indirip geliştirebildiği Apache OpenOffice Writer ve LibreOffice Writer gibi ofis yazılımı uygulamalarıdır.

Bağlam Menüsü (Context Menu)Fare ile nesneler veya metinler üzerine sağ tıklandığında açılan ve o an yapılabilecek en uygun komutları listeleyen dinamik menü yapısıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

NATO'nun OpenDocument Standardı Kararı

28 üye ülkenin bulunduğu Kuzey Atlantik Paktı (NATO), açık endüstri standardı olan OpenDocument'i kurallar ve standartlar uyumluluğu listesine eklemiş olup NATO üyesi tüm ülkeler ordularında bu dosya biçimini kullanmak zorundadır.

Microsoft Office Ürünlerinde ODF Desteği (2009)

Microsoft firması 21 Mayıs 2008'de yaptığı duyuru ile 2009'un ilk çeyreğinde yayınlanan Service Pack 2 (SP2) ile birlikte OpenDocument standardının Office 2007 ve sonraki tüm Microsoft Office ürün aileleri tarafından destekleneceğini açıklamıştır.

Word 2013 Varsayılan Biçimlendirme Ölçütleri

Microsoft Word 2013 uygulamasında varsayılan yazı tipi Calibri ve yazı boyutu 11 punto olarak ayarlanmıştır. Ayrıca sayfa kenar boşlukları normal ayarda üst, alt, sağ ve sol için 2,5 cm olarak gelmektedir.

Apache OpenOffice Writer 4.1.1 Ölçütleri

Apache OpenOffice Writer 4.1.1 uygulamasında karakterlerin varsayılan yazı tipi 12 punto Times New Roman'dır. Sayfa kenar boşlukları ise normal ayarda Word uygulamasından farklı olarak 2 cm olarak gelmektedir.

Microsoft Word 2007 ile Şerit Mimarisine Geçiş

Microsoft Word 2003'te 31 adet araç çubuğu ve 19 görev panosu bulunması kullanıcıların yüzlerce düğme arasında kaybolmasına yol açmıştır; bu nedenle Word 2007 ile az sayıda menü ve 'Şerit' adı verilen yeni grafik arayüze geçilmiştir.

Wikimedia Vakfı ve OpenDocument Desteği (2007)

13 Aralık 2007 tarihinde Wikimedia Vakfı tarafından yapılan açıklamayla, ansiklopedik Wiki maddelerinin öğrenciler tarafından kolay indirilebilir olması amacıyla Wiki yazılımlarında OpenDocument standardının destekleneceği duyurulmuştur.

OpenDocument (.odt) Sıkıştırma Avantajı

Birer XML belgesi olan ve kayıpsız ZIP sıkıştırma algoritmasını destekleyen OpenDocument (.odt) dosyaları, geleneksel Microsoft Office belgelerine (.doc) kıyasla yüzde 40 ila 70 oranında daha az disk alanı kaplamaktadır.

Apple iWork Takımı ve iWork Dönüşümü (2007)

Apple firması 2007 yılında eski AppleWorks ürününe son vermiş, iOS ve macOS işletim sistemleri için baştan tasarladığı iWork ofis takımı onun yerini alarak mobil ve masaüstü ekosisteme entegre edilmiştir.

Bulut Ofis Hizmetlerinin Yaygınlaşması (2010'lar)

2010'larda bulut bilişim hizmetlerinin gelişmesiyle sözcük işlemciler bulut ortamına taşınmış; Office Online ve Google Docs hizmetleri sayesinde belgelerin internet üzerinden eş zamanlı ortak düzenlenmesi yaygınlaşmıştır.

Açık Kaynak Ofis Hareketi ve Writer Uygulamaları

2000'li yıllarda açık kaynak hareketi ofis yazılımlarını etkilemiş, Apache OpenOffice ve LibreOffice gibi uygulamalar yayınlanmış; bu paketler içerisinde yer alan OpenOffice Writer ve LibreOffice Writer en yaygın açık kaynak sözcük işlemciler olmuştur.

Microsoft Office Şablon Kaynağı

Kullanıcıların öz geçmiş, takvim, broşür, sertifika ve tez gibi hazır tasarımlara hızla ulaşabilmesi için Microsoft tarafından sunulan şablonlar https://templates.office.com/ adresinden indirilebilmektedir.

Sınavda Dikkat Et

Sözcük işlemcilerin gelişim evrelerini (Satır düzenleyiciler -> Metin düzenleyiciler -> Sözcük işlemciler -> Masaüstü yayıncılık sistemleri) kronolojik olarak iyi kavrayın, sınavda bu sıralama sıklıkla sorulmaktadır.
WYSIWYG kavramının ne anlama geldiğini ('ekranda ne görüyorsan yazıcıdan onu alırsın') ve grafik ekranlarla ilişkisini unutmayın.
Klavyede gezinme ve silme tuşlarının görevlerine dikkat edin; Backspace sol karakteri, Delete ise sağ karakteri siler, Home satır başı, End satır sonudur.
OpenDocument (.odt) formatının bir ISO standardı olduğunu, ZIP sıkıştırma algoritması sayesinde %40-70 daha az yer kapladığını ve NATO tarafından zorunlu kılındığını kesinlikle aklınızda bulundurun.
Word 2013 varsayılan ölçüleri (11 punto Calibri, 2.5 cm kenar boşluğu) ile OpenOffice Writer 4.1.1 ölçülerini (12 punto Times New Roman, 2 cm kenar boşluğu) karıştırmayın.
Paragraf biçimlendirme araçları (hizalama, girintileme, satır aralığı) ile sayfa düzenleme işlemlerini (kenar boşluğu, sütun sayısı, filigran, yön) birbirine karıştırmayın; filigran bir sayfa arkaplanı işlemidir.
Aynı anda ortak çalışma (birlikte çalışma) özelliğinin temel koşulunun belgenin Word Online veya Google Docs gibi bulut tabanlı araçlarla düzenlenmesi olduğunu unutmayın.