Ünite 4: Tanzimat Dönemi Tiyatromuz — Önemli Kavramlar

II. Abdülhamit'in uzun süren padişahlığı sırasında her çeşit özgürlüğün kısıtlandığı, basına ve yayın alanına ağır yasaklamaların getirildiği, metne dayanan tiyatro oyunlarının sıkı bir sansür altında tutulduğu baskıcı yönetim dönemidir. Bu dönemde tiyatro yazarlığı büyük ölçüde sekteye uğramıştır.

Önceden yazılmış kesin bir metne dayanmaksızın, oyuncuların sahnedeki anlık doğaçlamalarıyla ilerleyen geleneksel Türk tiyatro biçimidir. İstibdat döneminde sansürden kaçabildiği ve metin zorunluluğu olmadığı için tulûat toplulukları varlıklarını sürdürebilmiştir.

İbrahim Şinasi tarafından yazılan ve 1859'da sahnelenen, Batılı anlamda yazılmış ilk Türk tiyatro yapıtı ve ilk komedyadır. Görücü usulü evliliğin sakatlıklarını ve dönemin batıl inançlarını, tefecilerini taşlayan tek bölümlük bir eserdir.

Komik öğenin karakter gelişiminden ziyade ustalıkla birbirine bağlanmış yanlış anlamalar, terslikler ve hareketli durumlardan üretildiği tiyatro türüdür. Scribe'ın 'iyi kurulu oyun' tekniğiyle gelişen bu türün psikolojik veya ahlaksal bir kaygısı yoktur; Âlî Bey'in Misafir-i İstiskal'i buna örnektir.

İnsan yaşamını psikolojiye yönelerek, birey ve toplum taşlaması yaparak ele alan, gerçek gözleme dayanan komedya türüdür. Molière bu türün en büyük temsilcisidir; Türk edebiyatında Feraizcizade Mehmet Şâkir'in Evhamı bu türe örnek gösterilebilir.

Kişisel ve toplumsal konuları romantik bir anlayışla işleyen; sınıf farklarının kalkması, namus, ahlak, fedakârlık ve erdem gibi kavramları vurgulayan ancak olayları biraz abartılı ve inandırıcılıktan uzak bir kurguyla sunan oyun türüdür. Recaizâde Ekrem'in Afife Anjelik'i bu türe örnektir.

Romantik anlayış ile gerçekçi tutum arasında köprü sayılan, halkın güncel yaşamından konular alarak izleyicinin acıma duygularına ve duygusallığına seslenen ama sağduyu dışına çıkmayan oyun türüdür. Namık Kemal'in Zavallı Çocuk adlı oyunu bu türün önemli bir örneğidir.

Olayların şiirsel bir dille ve manzum (ölçülü/kafiyeli) olarak kaleme alındığı trajik tiyatro türüdür. Ali Haydar Bey'in Sergüzeş-i Perviz adlı yapıtı, Türk edebiyatındaki ilk manzum tragedya denemelerindendir.

Halkın geleneksel tiyatro kaynaklarından biri olan, meydanda oynanan ve doğaçlamaya dayanan geleneksel gösteri koludur. Teodor Kasap, bu geleneğin ıslah edilerek modern Osmanlı tiyatrosunun temelini oluşturması gerektiğini savunmuştur.

Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk anayasasıdır. 1876'da ilan edilen bu anayasa, II. Meşrutiyet'in ilan edildiği 23 Temmuz 1908'de yeniden yürürlüğe konulmuş ve halk ile aydınlar arasında her sorunu bir anda çözecek sihirli bir tlsım olarak görülmüştür.

Entrika komedilerinde kişilerin ayrı ayrı şeylerden söz ettikleri halde, aynı şeyden konuştuklarını sanmalarından doğan yanlış anlama ve komik çatışma sahnesidir. Âlî Bey'in Misafir-i İstiskal oyununda bu teknik sıklıkla kullanılmıştır.

Opera, operet veya müzikli tiyatro eserlerinin söz metnidir. Tanzimat döneminin ilk yıllarında Hayrullah Efendi gibi isimler opera metinleri (libretto) yazarak bu alanda denemeler yapmışlardır.

İbrahim Şinasi'nin benimsediği, Asya'nın denemeler yapmış yaşlı aklı ile Avrupa'nın henüz bozulmamış taze düşüncesini uzlaştırma ve sentezleme felsefesidir. Körü körüne Batı hayranlığına karşı yerli-milli bir sentez arayışını ifade eder.

Meşrutiyet döneminde kurulan, Osmanlı/Türk tiyatrosunun kurumsallaşmasında ve batılı anlamda profesyonel tiyatro eğitiminin verilmesindemilat olan resmi tiyatro kurumudur.

Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlere tanıdığı ekonomik, hukuki ve ticari ayrıcalıklardır. Meşrutiyet döneminde bu ayrıcalıkların kaldırılamamış olması, sömürü düzeninin devam etmesine ve büyük bir toplumsal hayal kırıklığına yol açmıştır.