Ünite 4: İsim Çekimi — Önemli Kavramlar

Çekimlenebilen kelimelerden fiil dışındaki kelime gruplarıdır. İsme, sıfata, zamire ve sayı adlarına denir; çoğul, iyelik ve durum eklerini alarak çekimlenirler.

Biçim bilgisi açısından tekil durumda oldukları hâlde anlamca bir topluluğu veya grubu gösteren isimlerdir. Metindeki örneklerden biri 'ordu' veya 'alay' kelimesidir.

İsim kök ve gövdelerinden hemen sonra gelerek kelimeler arasında ilişki kurmayan, kelimenin ifade ettiği varlığın birden çok olduğunu ya da abartma bildirdiğini gösteren ektir. Örnek: 'kitaplar'.

Çoğul eklerinden sonra, durum eklerinden önce gelerek nesne veya kavramların bir başka nesne ya da kavrama ait olduğunu, ayrıca kişi ve sayı bilgisini bildiren eklerdir. Örnek: 'ev-imiz'.

3. kişi iyelik eklerinden (veya işaret zamirlerinden) sonra durum eki geldiğinde araya giren ses birimidir. Yardımcı ünsüzden farklıdır. Örnek: 'kapı-sı-n-da'.

Hiçbir durum eki almamış isim kök veya gövdelerinin bulunduğu durumdur. Cümlede genellikle özne veya belirtisiz nesne görevini üstlenir. Örnek: 'Ali geldi.'

İsim tamlamalarında tamlayan ögeyi işaretleyen ve -(n)Xn biçiminde olan ek türüdür. İsim soylu bir kelimeyi başka bir isme bağlar. Örnek: 'ev-in kapısı'.

Ünlü uyumlarına göre dört farklı varyantı olan (-(y)X), fiilin bildirdiği eylemden doğrudan etkilenen nesneyi (belirtili nesne) gösteren durum ekidir. Örnek: 'kitab-ı okudu.'

Fiilin bildirdiği oluşun yönünü veya bedelini gösteren, cümlede yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) oluşturan -(y)A ekidir. Örnek: 'ev-e gitti.'

Fiilin bildirdiği oluşun gerçekleştiği somut ve soyut yerleri gösteren, cümlede dolaylı tümleç yapan -DA ekidir. Örnek: 'ev-de oturuyor.'

Fiilin bildirdiği oluşun uzaklaştığı, çıktığı veya başladığı noktayı, kaynağı bildiren –DAn ekidir. Örnek: 'ev-den çıktı.'

İle edatının bitişken hâli olan ve ismin zarf olarak kullanılmasını sağlayan –(y)lA ekidir. Örnek: 'bıçak-la kesti.'

Kişi belirten, iyelik ekleri alabilen ancak sahiplik ilişkisi göstermeyip anlamı pekiştiren 'kendi' sözcüğüdür. Örnek: 'kend-im yapacağım.'

İsim soylu kelimelerin yüklem olmasını sağlayan, geçmiş zaman, dolaylılık, şart kipi ve zarffiiş oluşturan eklerin ortak adıdır. Örnek: 'öğrenci-y-miş'.

Öğrenilen geçmiş zaman eki -(y)mXş'in isim cümlelerindeki işlevi olup bir bilginin tespit, deneyim, duyma veya çıkarımla edinildiğini ifade eder. Örnek: 'Hava güzelmiş.'

Her dilin nesnel gerçeği ifade ederken zihin süzgecinden geçirerek başvurduğu kendine özgü kavram ve adlandırma biçimlerinin tümüdür.

İnsanın zihninde kendi dilinin yapısının yerleşik olduğunu ve dış dünyayı o dilin şemasına göre anladığını savunan dilbilim varsayımıdır.