← Ünite 1
Davranış Bilimleri 1

Ünite 1: Sosyolojiye Giriş ve Yöntemi

C. Wright Mills (1916-1962)
Amerikalı sosyolog Mills, sosyolojide çığır açan 'sosyolojik hayal gücü' (imgelem) kavramını ortaya atmıştır. Bireysel sorunların arkasındaki toplumsal gerçekleri görmeyi hedefleyen bu yaklaşımı 1959 yılında kaleme aldığı eseriyle dünyaya tanıtmıştır.
Peter Berger'in Sosyolojiye Davet'i (1963)
Peter Berger, 1963 tarihli ünlü eserinde sosyolojinin insanların kendi yaşantıları hakkında sorumluluk almalarında ve toplumdaki konumlarının farkına vararak bilinçli bir güç yaratmalarında nasıl rehberlik ettiğini savunmuştur.
Sosyoloji Derneği'nin Kuruluşu (1990)
Sosyoloji Derneği, 18 Ocak 1990 tarihinde Ankara'da 11 sosyoloğun öncülüğünde kurulmuştur. Dernek, 1999 yılında Bakanlar Kurulu kararı ile 'Kamu yararına çalışan dernek' statüsünü kazanmıştır.
William F. Whyte ve Köşe Başı Toplumu (1930'lar)
Sosyolog Whyte, Boston'da düşük gelirli İtalyan göçmenlerin mahallesinde 4 yıl boyunca onlarla birlikte yaşayarak katılımlı gözlem metodunu uygulamış ve bu çalışmasını 'Street Corner Society' adıyla kitaplaştırmıştır.

Anahtar Kavramlar

SosyolojiToplumsal davranışın, sosyal ilişkilerin ve insan gruplarının bilimsel olarak incelenmesidir. Örneğin, aile yapısının veya suç oranlarının toplumsal nedenlerini araştırır.
Sosyolojik İmgelemBireysel deneyimler ile daha geniş toplumsal yapılar arasındaki bağlantıyı kurabilme ve olaylara dışarıdan bir yabancı gibi bakabilme becerisidir. C. Wright Mills tarafından geliştirilmiştir.
ToplumOrtak bir toprak parçasında yaşayan, ortak bir kültürü paylaşan ve aynı politik otoriteye uyan insanların kurduğu ilişkiler bütünüdür. Sadece bireylerin toplamı değil, ilişkisel bir sistemdir.
Toplumsal YapıToplumdaki organize olmuş, nispeten düzenli ve istikrarlı insan ilişkilerinin oluşturduğu çerçevedir. Kültür, sınıf, statü ve kurumlardan meydana gelir.
KültürToplumsallaşma sürecinde sonradan öğrenilen ve paylaşılan değerler, inançlar, gelenekler, normlar ve dilden oluşan toplumsal mirastır. Bireyin dünyayı algılama biçimini şekillendirir.
Toplumsal Sınıfİnsanların benzer gelir, eğitim, meslek ve saygınlık düzeylerine göre toplum içinde işgal ettikleri sosyo-ekonomik pozisyonlardır. Yaşam tarzını doğrudan belirler.
StatüBireyin toplum veya bir grup içinde işgal ettiği sosyal konumdur. Örneğin, öğretmenlik eğitim kurumu içindeki bir statüdür.
Edinilmiş StatüBireyin kendi çabası ve iradesi dışında, doğumuyla veya biyolojik özellikleriyle otomatik olarak elde ettiği konumdur. Cinsiyet, yaş ve ırk buna örnektir.
Kazanılmış StatüBireyin kendi çabası, eğitimi ve yetenekleri sonucunda isteğe bağlı olarak elde ettiği sosyal konumdur. Avukat veya bilgisayar uzmanı olmak buna örnektir.
RolBelirli bir statüyü işgal eden bireyden toplumun gösterilmesini beklediği davranış kalıpları ve sorumluluklardır. Örneğin, bir polisin suçluya müdahale etmesi rolünün gereğidir.
Rol ÇatışmasıBireyin sahip olduğu farklı statülere ait rollerin beklentilerinin birbiriyle uyuşmaması ve çelişmesi durumudur. Çalışan bir annenin iş ve ev sorumlulukları arasında kalması örnektir.
Toplumsal KurumToplumun temel gereksinimlerini karşılayan, organize olmuş kalıp, kural ve davranışların bütünüdür. Aile, eğitim, din, ekonomi ve sağlık temel kurumlardır.
Sosyo-Kültürel EvrimGerhard Lenski'nin kullandığı, toplumların sahip oldukları teknoloji düzeyine bağlı olarak zaman içinde geçirdikleri yapısal ve kültürel değişim sürecidir.
Bilimsel YöntemAraştırma probleminin objektif ve tutarlı bir çözüme ulaştırılması amacıyla izlenen, sistematik ve organize basamaklardan oluşan süreçtir.
Bağımsız DeğişkenBir araştırmada diğer değişkenleri etkileyen, değişime neden olan ve olayın esas nedeni olarak kabul edilen değişkendir. Örneğin, intihar analizindeki 'sosyal izolasyon' bağımsız değişkendir.
Bağımlı DeğişkenBağımsız değişkene bağlı olarak değişen, etkilenen sonuç niteliğindeki değişkendir. Örneğin, işsizliğin etkilediği 'boşanma oranı' bağımlı değişkendir.
ÖrneklemeHakkında araştırma yapılan evrenin (bütünün), onu temsil edebilecek nitelikte seçilmiş daha küçük bir parçası üzerinde çalışılması işlemidir.
GüvenirlikBir ölçme aracının farklı zamanlarda ve uygulamalarda tutarlı, kararlı ve benzer sonuçlar üretebilme yeteneğidir.
GeçerlilikBir ölçme aracının ölçmek istediği olguyu ne derece doğru, tam ve amacına uygun olarak ölçebildiğini gösteren niteliktir.
Etik KodlarAraştırmacıların çalışmalarını yürütürken uymak zorunda oldukları, katılımcıların haklarını ve araştırmanın dürüstlüğünü korumayı amaçlayan ahlaki kurallar bütünüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Gerhard Lenski'nin Sosyo-Kültürel Sınıflandırması

Lenski, toplumları teknolojik gelişmişlik düzeylerine göre avcı-toplayıcı, çobanlık, ilkel tarım, gelişmiş tarım, endüstriyel ve endüstri sonrası olmak üzere net tarihsel aşamalara ayırarak incelemiştir.

Endüstri Devrimi (1760-1830)

İngiltere'de başlayan sanayi devrimi, insan emeğinin yerini buhar ve mekanik güce bırakmasıyla endüstriyel toplum yapısını doğurmuş, aileleri topraktan koparıp kentlerdeki fabrikalara işçi olarak çekmiştir.

Daniel Bell ve Endüstri Sonrası Toplum

Sosyolog Daniel Bell, 1973 yılında yayınladığı çalışmasında, toplumların artık maddi mal üretiminden ziyade hizmet, bilgi ve bilim üretimi üzerine odaklandığı yeni bir aşamaya (endüstri sonrası toplum) geçtiğini savunmuştur.

Philip Zimbardo'nun Stanford Hapishane Deneyi (1970'ler)

Zimbardo, 1970'li yıllarda Stanford Üniversitesi'nde sahte bir hapishane ortamı kurarak öğrencilere gardiyan ve mahkum rolleri vermiş, sosyal rollerin insan davranışı üzerindeki dramatik ve yıkıcı etkilerini gözlemlemiştir.

Amerikan Sosyoloji Derneği (ASA) Etik Kodları

ASA, sosyolojik araştırmalarda katılımcıların haklarını korumak amacıyla ilk olarak 1971 yılında etik ilkeleri yayınlamış, bu ilkeleri daha sonra 1997 yılında revize ederek günümüzdeki standart formuna getirmiştir.

Émile Durkheim ve Toplum Analizi

Fransız sosyolojisinin kurucularından Durkheim, toplumu tek tek bireylerin toplamı olarak değil, kendi kuralları ve işleyişi olan, parçaları arasında karşılıklı bağımlılık bulunan canlı bir organizma olarak tanımlamıştır.

Sir Francis Bacon ve Bilimsel Yöntem

İngiliz filozof Bacon, ampirik gözleme, hipotez test etmeye ve sistematik veri analizine dayanan modern bilimsel yöntemin felsefi ve metodolojik temellerini atarak sosyoloji dahil tüm bilimlere yön vermiştir.

Aborijinler ve Pigmeler

Avustralya'da yaşayan Aborijinler ve Orta Afrika'daki Pigmeler, Lenski'nin sınıflandırmasında teknolojinin minimum düzeyde olduğu, akrabalık bağlarının güçlü olduğu avcı ve toplayıcı toplumların son örnekleri olarak gösterilir.

Bedeviler ve Çobanlık Toplumları

Afrika ve Ortadoğu'da göçebe bir yaşam süren Bedeviler, yaklaşık 10-12 bin yıl önce ortaya çıkan, geçimleri hayvan evcilleştirmeye ve yeni otlaklar bulmaya dayanan çobanlık toplumlarının somut örneklerindendir.

Aztekler ve İnkalar

Meksika'da yaşamış Aztekler ve Peru'daki İnkalar, kendi geliştirdikleri ilkel tarım aletleriyle küçük toprak parçalarını işleyen ve yerleşik hayata geçişi temsil eden ilkel tarım (bahçıvan) toplumlarının örnekleridir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sosyolojik imgelem (hayal gücü) kavramının C. Wright Mills'e ait olduğunu unutmayın; sınavlarda bu eşleştirme çok sık sorulur.
  • Bağımlı ve bağımsız değişken ayrımına dikkat edin; etkileyen (neden olan) bağımsız, etkilenen (sonuç olan) ise bağımlı değişkendir.
  • Edinilmiş statü (doğuştan gelen; cinsiyet, yaş) ile kazanılmış statü (çaba gerektiren; meslek) farkını iyi öğrenin, örnekler üzerinden soru gelebilir.
  • Gerhard Lenski'nin toplum sınıflamasında teknolojinin belirleyici rol oynadığını ve tarım toplumlarında ilk kez sınıfların ortaya çıktığını aklınızda tutun.
  • Güvenirlik (tutarlılık/kararlılık) ve geçerlilik (doğru ölçme/amaca uygunluk) kavramlarının tanımlarını karıştırmamaya özen gösterin.
  • William F. Whyte'ın 'Köşe Başı Toplumu' çalışmasının katılımlı gözlem yönteminin en klasik örneği olduğunu mutlaka bilin.