Ünite 2: Sosyolojinin Tarihsel Gelişimi ve Kuramsal Yaklaşımlar

Endüstri Devrimi ve Kentleşme

19. yüzyılın ortalarında Avrupa'da tarım toplumundan fabrika üretimine geçilmesiyle büyük kitleler kentlere göç etmiştir. Bu durum yoksulluk, işsizlik, kötü çalışma koşulları ve barınma gibi sosyolojinin doğuşunu hazırlayan büyük sosyal sorunları beraberinde getirmiştir.

1492 Yahudi Sürgünü ve Osmanlı

İspanya Kraliçesi Kastilya döneminde İslam egemenliğine son verilmesinin ardından, 1492 yılında Yahudiler (Sefaradlar) İspanya'dan sürülmüştür. Bu topluluk Osmanlı Devleti tarafından kabul edilerek gemilerle İstanbul'a getirilmiştir.

İbni Haldun'un Hapis Yılları

Tunus'ta 1332'de doğan İbni Haldun, 21 yaşında Arap Sultanı Abu Einan'ın özel sekreteri olmuş, ancak saraydaki rakiplerinin iftiraları sonucu 1356-1358 yılları arasında iki yıl boyunca hapiste kalmıştır.

Saint-Simon'un Amerikan Savaşı Katılımı

1760 Paris doğumlu soylu düşünür Saint-Simon, henüz 13 yaşında dinsel dogmalara itaati reddetmiş ve genç yaşta Yorktown'a giderek Amerikan Bağımsızlık Savaşı'na subay olarak katılmıştır.

Anahtar Kavramlar

Bedevi Ümranİbni Haldun'un sosyolojisinde kır, köy ve göçebe yaşam tarzını ve bu yaşamın getirdiği kültürel özellikleri ifade eden kavramdır. Bu ümranda yaşayan insanlar daha sağlam karakterli, geleneklerine bağlı ve dayanışma duygusu yüksek bireylerdir.

Hadari Ümranİbni Haldun'un yerleşiklik, kentlilik ve medeniyet anlamında kullandığı kavramdır. Kent yaşamı, düşüncelerin derinleştiği, bilginin ve kültürün geliştiği en uygun ortamı temsil eder.

Asabiyeİbni Haldun'a göre bireylerin soylarına, kabilelerine veya ortak değerlerine duydukları bağlılık ve dayanışma duygusudur. Bedevi topluluklarda çok güçlü olan bu bağ, yerleşik hayata geçildikçe zayıflar.

PozitivizmAuguste Comte tarafından kurulan, bilginin amacını sadece deneyimlenen ve gözlemlenen olguların betimlenmesine dayandıran felsefi düşünce sistemidir. Doğaüstü veya metafizik açıklamaları kesinlikle reddeder.

Sosyal StatikAuguste Comte'un sosyolojisinde, toplumun düzenli, dengeli ve istikrarlı yapısını, sosyal kurumlar arasındaki uyumu inceleyen bölümdür.

Sosyal DinamikAuguste Comte'un toplumsal değişme, ilerleme ve evrimi inceleyen sosyoloji dalıdır. En belirgin ifadesini Üç Hâl Yasası'nda bulur.

Üç Hâl YasasıComte'a göre insan düşüncesinin ve toplumların sırasıyla teolojik (hayalî), metafizik (soyut) ve pozitif (bilimsel) aşamalardan geçmek zorunda olduğunu ileri süren yasadır.

Diyalektik MateryalizmKarl Marx'ın felsefi sistemidir. Maddi dünyanın ve ekonomik ilişkilerin sürekli bir çelişki, tez-antitez-sentez süreciyle değiştiğini ve geliştiğini savunur.

Tarihsel MaddecilikKarl Marx'ın sosyolojik yaklaşımıdır. Toplumsal değişimin ve insanlık tarihinin temel itici gücünün fikirler değil, maddi üretim ilişkileri ve sınıf çatışmaları olduğunu ileri sürer.

Alt YapıKarl Marx'a göre bir toplumun ekonomik sistemini, üretim araçlarını ve üretim ilişkilerini kapsayan ve üst yapıyı belirleyen temel katmandır.

Üst YapıKarl Marx'ın kuramında, ekonomik alt yapı tarafından şekillendirilen hukuk, siyaset, din, aile, ahlak ve sanat gibi toplumsal kurumlar ve düşünce sistemleridir.

Sosyal OlguEmile Durkheim'a göre bireyin dışında var olan, ona aşkın, birey üzerinde zorlayıcı ve kısıtlayıcı güç uygulayan her türlü eylem, düşünce ve hissetme biçimidir; dil ve hukuk kuralları buna örnektir.

AnomiEmile Durkheim'ın kuramında, toplumsal krizler veya hızlı değişimler döneminde normların ve kuralların çözülmesiyle ortaya çıkan kuralsızlık ve ahlaki boşluk durumudur.

Mekanik DayanışmaEmile Durkheim'a göre geleneksel ve basit toplumlarda, bireyler arasındaki benzerliklere, ortak inançlara ve güçlü ortak bilince dayalı olarak ortaya çıkan dayanışma tipidir.

Organik DayanışmaEmile Durkheim'a göre modern toplumlarda, gelişmiş iş bölümü, uzmanlaşma ve bireylerin birbirine olan karşılıklı bağımlılığı sonucunda ortaya çıkan dayanışma tipidir.

İdeal TipMax Weber'in karmaşık sosyal gerçekliği analiz etmek amacıyla geliştirdiği, gerçeklikteki olguların belirli yönlerinin zihinsel olarak abartılmasıyla oluşturulan metodolojik kurgulardır.

Karizmatik OtoriteMax Weber'e göre kaynağını liderin sahip olduğu varsayılan olağanüstü, kutsal veya kahramanca kişisel özelliklerden ve izleyicilerinin ona duyduğu mutlak bağlılıktan alan meşru güç tipidir.

Sembolik EtkileşimcilikToplumu, bireylerin yüz yüze etkileşimleri ve bu süreçte sembollere, jestlere ve sözcüklere yükledikleri öznel anlamlar üzerinden açıklayan mikro sosyolojik yaklaşımdır.

Gizil İşlevRobert K. Merton'un kuramında, toplumsal bir eylemin ya da kurumun katılımcılar tarafından niyetlenilmemiş, farkında olunmayan dolaylı ve gizli sonuçlarıdır.

AtaerkillikFeminist kuramda, erkeklerin kadınlar üzerinde egemenlik kurmasını, onları sömürmesini ve baskı altında tutmasını sağlayan toplumsal, kültürel ve kurumsal sistemdir.

YapısökümPostmodernizmde, Jacques Derrida tarafından geliştirilen, metinlerdeki yerleşik hiyerarşileri, ikili karşıtlıkları ve gizli varsayımları açığa çıkararak söylemleri parçalama yöntemidir.

MetinlerarasılıkPostmodern teoride, hiçbir metnin veya söylemin tamamen özgün olmadığını, her söylemin kendinden önceki diğer metinlerin ve kavramların birer kolajı ve tekrarı olduğunu savunan kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Saint-Simon'un Panama Kanalı Planı

Saint-Simon, Amerikan Bağımsızlık Savaşı'ndan ülkesine dönmeden önce, Pasifik ile Atlas Okyanusu'nu birbirine bağlayacak olan Panama Kanalı'nın ilk inşaat planını hazırlayarak Meksika Genel Valisi'ne sunmuştur (1783).

Saint-Simon'un Bonhomme İsmini Alması

Fransız Devrimi sırasında aristokrat geçmişi nedeniyle hayatta kalabilmek için adını 'M. Bonhomme' olarak değiştiren Saint-Simon, Jakobenler tarafından yine de 11 ay boyunca hapsedilmiştir.

Comte'un Mezar Taşındaki Slogan

Auguste Comte'un mezar taşında, onun pozitivist felsefesini ve sosyolojik amacını en iyi özetleyen iki kelime yazılıdır: 'Düzen' (Order) ve 'İlerleme' (Progress).

Sosyoloji Teriminin Doğuşu

Auguste Comte, altı ciltlik 'Pozitif Felsefe Dersleri' adlı devasa eserinin 47. alt bölümüne geldikten sonra, daha önce kullandığı 'sosyal fizik' terimini 'sosyoloji' olarak değiştirerek tarihe geçmiştir.

Endüstri Devrimi ve Yaşam Süresi

Karl Marx, Endüstri Devrimi döneminde kırdan göç eden işçilerin fabrikalarda karın tokluğuna çalıştırıldığını ve bu dönemde işçilerin ortalama ömürlerinin sadece 30 yaş civarında olduğunu gözlemlemiştir.

Avrupa'nın İlk Sosyoloji Bölümü

Emile Durkheim, sosyolojinin akademik bir disiplin olarak kurumsallaşmasını sağlamak amacıyla 1895 yılında Bordeaux (Bordo) Üniversitesi'nde Avrupa'nın ilk sosyoloji kürsüsünü kurmuştur.

Durkheim'ın İntihar Araştırması

Durkheim, 1897 tarihli monografisinde Katolikler ile Protestanların intihar oranlarını karşılaştırmış, sosyal bağları daha gevşek olan Protestanlarda intihar oranlarının Katoliklerden çok daha yüksek olduğunu saptamıştır.

Ziya Gökalp ve Türkiye'de Sosyoloji

Fransız pozitivizmi ve Durkheim sosyolojisinden etkilenen Ziya Gökalp, Türkiye'ye sosyolojiyi getiren isim olmuş ve 1914 yılında İstanbul Üniversitesi'nde (Darülfünun) ilk sosyoloji derslerini vermeye başlamıştır.

Weber'in Protestan Etiği Çalışması

Max Weber, 1904-1905 yıllarında yayınladığı 'Protestan Etiği ve Kapitalizmin Ruhu' eserinde, Protestanlığın dünyevi çilecilik anlayışının Batı Avrupa'da sermaye birikimine ve kapitalizme nasıl yol açtığını açıklamıştır.

1970 Eşit Fırsatlar Yasası

Liberal feministler, kamusal alanda ve iş yaşamında kadın-erkek eşitliğini sağlamak amacıyla 1970'lerde yürürlüğe giren 'Eşit Fırsatlar Yasası' ve 'eşit işe eşit ücret' düzenlemelerini hararetle savunmuşlardır.

Habermas'ın Postmodernizm Eleştirisi

Alman filozof Jürgen Habermas, postmodernizmin akıl dışılığı ve görececiliği yücelten tavrına karşı çıkarak, modernitenin henüz tamamlanmamış bir proje olduğunu ve akla geri dönülmesi gerektiğini savunmuştur.

Sınavda Dikkat Et

İbni Haldun'un 'Mukaddime' eseri ile 'Bedevi' (kır) ve 'Hadari' (kent) Ümran ayrımına dikkat edin; sınavda bu kavramların tanımları doğrudan eşleştirme olarak sorulabilir.
Auguste Comte'un 'sosyoloji' teriminin isim babası olduğunu ve 'Üç Hâl Yasası'nın (Teolojik, Metafizik, Pozitif) sırasını asla karıştırmayın.
Karl Marx'ın 'alt yapı' (ekonomi, üretim ilişkileri) ve 'üst yapı' (hukuk, din, siyaset) ayrımını iyi bilin; Marx'a göre alt yapının üst yapıyı belirlediği bilgisi sınavların vazgeçilmezidir.
Emile Durkheim'ın 'İntihar' çalışması, sosyolojinin bağımsız bir bilim olduğunu (psikolojiye indirgenemeyeceğini) kanıtlamak için yazılmıştır; bu amaç sınavda soru olarak karşınıza çıkabilir.
Max Weber'in meşru güç olarak tanımladığı üç otorite tipini (yasal-ussal, geleneksel, karizmatik) ve 'ideal tip' metodolojisini mutlaka ezberleyin.
Robert K. Merton'un 'açık' (niyetlenen) ve 'gizil' (niyetlenmeyen) işlev ayrımını bebek bezi/para desteği örneği üzerinden aklınızda tutun; senaryolu sorularda sıkça sorulur.
Radikal Feminizmin ataerkilliği 'kültürün' bir sonucu olarak gördüğünü, Marksist Feminizmin ise 'kapitalizmin' bir sonucu olarak gördüğünü bilmek çeldiricileri elemenizi sağlar.
Postmodernizmin 'büyük kuramları/üst-anlatıları' reddettiğini ve söylemleri çözümlemek için Jacques Derrida'nın 'yapısöküm' yöntemini kullandığını unutmayın.