Ünite 3: Kültür ve Kültürel Değişme

Papua Yeni Gine'deki Dil Çeşitliliği

Dünya genelinde 7000'den fazla dil konuşulmaktadır. Kuzey Kore gibi ülkelerde tek bir resmi dil hakimken, Papua Yeni Gine'de kabilelerin coğrafi izolasyonu nedeniyle tam 820 farklı dil konuşulmaktadır. Bu durum dilin nüfustan bağımsız olarak paylaşılan kültürün en dinamik parçası olduğunu kanıtlar.

11 Eylül Saldırıları ve Arapça Dil Krizi

11 Eylül 2001'de ABD'deki ikiz kulelere yapılan terör saldırılarının ardından ülkede Arapça bilen istihbaratçı ve diplomat eksikliği büyük bir kriz yaratmıştır. ABD hükümeti, hem terör takibini kolaylaştırmak hem de İslam dünyasıyla diplomatik köprüler kurabilmek amacıyla Arapça eğitim veren lisan okullarına büyük bütçeler ayırmıştır.

William Graham Sumner'ın Norm Sınıflandırması

Amerikalı sosyolog William Graham Sumner, 1906 yılında yayınladığı 'Folkways' adlı eserinde toplumsal normları 'âdetler' (folkways) ve 'örfler' (mores) olarak ikiye ayırmıştır. Bu çalışma, sosyolojinin başlangıç döneminde toplumsal düzenin ve informel kontrol mekanizmalarının anlaşılmasında temel bir referans noktası olmuştur.

Robin Williams'ın Amerikan Değerleri Araştırması

Sosyolog Robin Williams, 1970 yılında yaptığı kapsamlı araştırmada Amerikan toplumunu bir arada tutan ve en çok paylaşılan temel ulusal değerleri listelemiştir. Bu değerlerin başında başarı, yeterlilik, zenginlik, vatanseverlik, eşitlik, bilimin üstünlüğü ve dine bağlılık gelmektedir.

Anahtar Kavramlar

KültürBir toplum veya grubun yaşam biçimini tanımlayan, dil, inanç, değer, norm ve davranışlar ile nesilden nesile aktarılan maddi ve manevi ögelerden oluşan karmaşık bir sistemdir. Örneğin, bir toplumun yemek yeme alışkanlıklarından dini inançlarına kadar her şeyi kapsar.

Maddi KültürBir toplumun teknolojik ilerlemesini, üretim araçlarını, tekniklerini, hünerlerini ve fiziksel ürünlerini ifade eden somut ögelerdir. Gökdelenler, fabrikalar, kitaplar, otomobiller ve uzay araçları maddi kültüre örnek teşkil eder.

Manevi KültürToplum yaşamını düzenleyen soyut değerler, inançlar, gelenekler, görenekler, normlar ve ahlak kurallarından oluşan ögeler bütünüdür. Aile yapısı, dini inançlar ve toplumsal yardımlaşma kuralları manevi kültürün parçalarıdır.

UlusBelirli sınırlarla çizilmiş bir coğrafi bölgede yaşayan ve siyasi otoritesini bu sınırlar içinde belirgin kılan insanlardan oluşmuş politik içerikli bir bütündür. Kanada, Arjantin ve Türkiye birer ulus örneğidir.

ToplumOrganize olmuş toplumsal ilişkileri paylaşan, ortak bir kültüre sahip olan ve belirli ulusal sınırlar içinde bir arada yaşayan insanlar bütünüdür. Toplum ve kültür birbirine bağımlıdır ve biri olmadan diğeri var olamaz.

Sosyalizasyon (Toplumsallaşma)Bireyin içinde yaşadığı toplumun kültürel inançlarını, değerlerini, normlarını ve pratiklerini öğrenerek o topluma uyum sağlama sürecidir. Kültürün nesilden nesile aktarılması bu süreç sayesinde gerçekleşir.

Sembol (Simge)İnsanların iletişim kurarken kullandıkları, kendisinden başka bir şeyi temsil eden ve ortaklaşa anlam yükledikleri her türlü obje, ses, jest veya işarettir. Örneğin, bir ülkenin bayrağı bağımsızlık ve hürriyet sembolüdür.

NormKültür tarafından belirlenen, toplumsal düzeni sağlayan, bireylere yol gösteren ve yaptırımı olan yerleşik davranış kurallarıdır. 'Yemekten önce elleri yıkamak' veya 'büyüklere saygı göstermek' birer normdur.

Formal NormlarYazılı hale getirilmiş, devlet veya kurumlar tarafından yasa ve yönetmeliklerle korunan ve ihlali durumunda resmi cezalar uygulanan kurallardır. Anayasa maddeleri ve ceza kanunları formal normlara örnektir.

İnformal NormlarYazılı olmayan ancak toplum üyeleri tarafından ortaklaşa anlaşılan, ihlali durumunda dışlanma veya kınama gibi gayri resmi yaptırımları olan kurallardır. Toplu taşımada yaşlılara yer vermek informal bir normdur.

Âdetler (Folkways)Günlük yaşamı düzenleyen, bir grubun davranış standartlarını oluşturan ve ihlali durumunda hafif yaptırımlarla karşılaşılan gevşek normlardır. Selamlaşma biçimleri ve ev dekorasyonu âdetlere örnektir.

Örfler (Mores)Âdetlere kıyasla çok daha katı olan, toplumun ahlak ve etik standartlarını doğrudan kontrol eden ve ihlali ağır cezalar gerektiren normlardır. Cinayet işlemek veya vatan hainliği yapmak örflere aykırıdır.

DeğerlerBir toplumda neyin iyi, doğru, güzel veya yanlış, çirkin ve uygunsuz olduğunu belirleyen, bireylerin davranışlarına rehberlik eden ortak ahlaki standartlar ve fikirlerdir. Demokrasi, eşitlik ve dürüstlük genel değerlerdendir.

Kültürel Birleşme (Entegrasyon)Bir kültürün tüm farklı parçalarının, geleneklerinin ve normlarının birbirini destekleyecek şekilde uyumlu bir biçimde bağlanarak anlamlı bir bütün oluşturmasıdır. Bir parçadaki değişim diğerlerini de etkiler.

Baskın KültürBir toplum içindeki temel kurumlardan en çok desteği alan, en güçlü grupların sahip olduğu ve çoğunluk tarafından paylaşılan standart kültür formudur. Genellikle orta sınıfın yaşam tarzı bu kültürü oluşturur.

Alt KültürBaskın kültürün içinde varlığını sürdüren ancak kendilerini diğer gruplardan ayıran özgün değer, inanç, pratik ve yaşam tarzlarına sahip olan grupların kültürüdür. Örneğin, itfaiyeciler veya üniversite gençliği.

Karşıt KültürDeğer, norm ve yaşam biçimleri açısından içinde yaşadığı baskın kültüre bilinçli olarak karşı çıkan, onu reddeden ve alternatif pratikler geliştiren alt kültürdür. 1960'lardaki hippi hareketi buna örnektir.

Yüksek KültürToplum içinde özel bir yaşam tarzı, estetik zevkleri ve alışkanlıkları olan küçük, elit bir grubun sahip olduğu, estetik mükemmellikle özdeşleşen kültürdür. Klasik müzik ve opera yüksek kültüre aittir.

Popüler KültürKültür endüstrisi tarafından geniş halk kitlelerinin tüketimi için üretilen, toplumun büyük çoğunluğu tarafından beğenilen ve günlük yaşamı dolduran kültür kalıplarıdır. Televizyon dizileri ve futbol maçları bu kapsama girer.

Kültür ŞokuBireyin kendi kültüründen tamamen farklı, aşina olmadığı yabancı bir kültürel ortama girdiğinde hissettiği belirsizlik, şaşkınlık, yön kaybı ve korku durumudur. Almanya'ya ilk kez giden Türk işçilerin yaşadıkları buna örnektir.

Kültürel Gecikme (Kültür Boşluğu)Maddi kültürde (teknoloji) meydana gelen hızlı değişimlerin, manevi kültür (hukuk, ahlak, gelenekler) tarafından aynı hızda takip edilememesi sonucu arada oluşan uyumsuzluk ve boşluk durumudur. Klonlama teknolojisine rağmen hukuki düzenlemelerin yetersiz kalması örnektir.

EtnosantrizmKişinin kendi kültürünü merkeze alarak diğer kültürleri kendi kültürünün normları ve standartları açısından değerlendirmesi, yargılaması ve genellikle kendi kültürünü üstün görmesidir. Kendi yemek alışkanlıkları dışındakileri iğrenç bulmak buna örnektir.

Kültürel RölativizmBir kültürü oluşturan parçaları, değer yargılarını işe karıştırmadan, o kültürün kendi koşulları, tarihi ve yapısı içinde anlamaya ve değerlendirmeye çalışan nesnel yaklaşımdir. Başka toplumların geleneklerini yargılamadan nedenini araştırmayı gerektirir.

Yayılma (Difüzyon)Bir toplumda ortaya çıkan kültürel bir yeniliğin, buluşun veya alışkanlığın iletişim ve etkileşim yoluyla diğer toplumlara geçmesi ve küresel düzeyde kullanım alanı bulması sürecidir. McDonald's restoranlarının dünyaya yayılması örnektir.

Diğer Önemli Bilgiler

ABD'de Irklar Arası Evlilik Yasaklarının Kaldırılması

ABD'de 1960'lı yıllara kadar yürürlükte olan resmi normlar ve yasalar, beyaz ırktan olan kişilerin diğer ırklarla evlenmesini kesin olarak yasaklıyordu. Son 50 yılda yaşanan toplumsal ve hukuki mücadeleler sonucunda bu ayrımcı normlar tamamen kaldırılmış, evlilik ve aile yapısına dair kültürel kabuller kökten değişmiştir.

11 Eylül Sonrası Mahremiyet Değerinin İhlali

11 Eylül 2001 terör saldırılarının ardından ABD hükümeti, mahremiyet (privacy) değerini kısıtlayan kararlar almıştır. Federal Araştırma Bürosu (FBI), mahkeme iznine gerek duymadan şüpheli gördüğü vatandaşların sağlık, kütüphane, telefon ve öğrencilik kayıtlarına erişerek bilgi toplama yetkisiyle donatılmıştır.

Yeni Gine Yale Kabilesi ve Yamyamlık

Kültürel farklılıkların en uç örneklerinden biri Yeni Gine'de yaşayan Yale Kabilesi'dir. Birçok modern toplumda en büyük tabulardan biri olan insan eti yeme eylemi, Yale Kabilesi üyeleri tarafından kültürel olarak son derece normal karşılanmakta ve insan eti lezzetli bir besin kaynağı olarak görülmektedir.

Sayıların Uğursuzluğu Kültürel Farklılığı

Kültürlerin sembollere ve sayılara yüklediği anlamlar büyük farklılık gösterir. Batı kültürlerinde ve İngiltere'de '13' sayısı büyük bir uğursuzluk sembolü olarak kabul edilip binalarda 13. kat atlanırken, Çin kültüründe telaffuzunun ölüm kelimesine benzemesi nedeniyle '4' sayısı en uğursuz rakam sayılır.

Londra 2005 Metro Saldırıları ve Karşıt Kültür

Temmuz 2005'te Londra'da üç metro istasyonu ve bir çift katlı otobüse yerleştirilen bombaların patlatılması sonucu 49 kişi hayatını kaybetmiştir. Bu eylem, İngiliz toplumu içinde yaşayan ancak ülkenin politik ve kültürel değerlerini reddeden radikal terör hücrelerinin karşıt kültür desteğiyle gerçekleştirdiği bir eylem olarak kayıtlara geçmiştir.

Zeki Müren ve Elvis Presley'in Popüler Kültür Etkisi

Popüler kültürün kitleleri birleştirici gücüne en iyi örnekler Türk kültüründe Zeki Müren (ölümü 1996) ve Batı kültüründe Elvis Presley'dir (ölümü 1977). Sanatçıların ölümlerinin üzerinden onlarca yıl geçmesine rağmen albümleri satılmaya devam etmekte, hayatları tiyatro ve sinemaya uyarlanarak popüler kültürdeki yerlerini korumaktadırlar.

1961 Almanya-Türkiye İş Gücü Anlaşması

1961 yılında imzalanan iş gücü anlaşmasıyla Sirkeci Garı'ndan kalkan trenlerle Almanya'ya giden Türk işçiler, dilini ve dinini bilmedikleri bir coğrafyada ağır bir kültür şoku yaşamışlardır. Göçün 50. yılı olan 2011'de bu tarihi yolculuk çeşitli etkinliklerle yeniden anılmış ve göçmenlerin uyum sorunları tartışılmıştır.

William Ogburn'ün Kültürel Gecikme Kuramı

Amerikalı sosyolog William Ogburn (1886-1959), teknolojik gelişmelerin (maddi kültür) toplumsal kurallardan (manevi kültür) çok daha hızlı değiştiğini savunarak 'kültürel gecikme' kuramını ortaya atmıştır. Bu kuram, modern toplumlarda teknolojinin yarattığı ahlaki ve hukuki boşlukları açıklamakta kullanılır.

Klitoral Sünnet Geleneği ve Kadın Hakları

Orta Doğu ve Güney Doğu Afrika'da her yıl yaklaşık 2 milyon genç kız, tıbbi olmayan koşullarda klitoral sünnete maruz kalmaktadır. Feminist örgütler bunu kadına yönelik şiddet olarak görse de, bekaretin en yüksek değer olduğu bu toplumlarda kızların evlenebilmesi ve çeyiz alabilmesi için bu gelenek zorunlu bir norm olarak sürdürülmektedir.

Napoleon Chagnon'un Yanomamö Kabilesi Deneyimi

Antropolog Napoleon Chagnon, Brezilya ile Venezuela sınırında yaşayan ve dış dünyayla hiç teması olmayan 12.000 nüfuslu Yanomamö kabilesini incelemek için bölgeye gitmiştir. Chagnon, kabile üyelerinin çıplaklığı, burunlarından akan tütün suları ve saldırgan köpekler karşısında dehşete düşerek ağır bir kültür şoku yaşamıştır.

Sınavda Dikkat Et

Kültürün kalıtsal olmadığını, tamamen sosyalizasyon (toplumsallaşma) süreciyle sonradan öğrenildiğini unutmayın. Sınavda bunu biyolojik aktarımla karıştırmanızı isteyecek şıklar gelebilir.
William Graham Sumner'ın norm sınıflandırmasına dikkat edin; 'âdetler' (folkways) günlük yaşamdaki gevşek kuralları, 'örfler' (mores) ise ahlaki ve katı kuralları temsil eder.
Etnosantrizm ile Kültürel Rölativizm arasındaki farkı iyi kavrayın; etnosantrizm kendi kültürünü üstün görüp diğerlerini yargılamakken, rölativizm nesnel ve önyargısız anlamaya çalışmaktır.
William Ogburn'ün 'kültürel gecikme' (cultural lag) kavramında maddi kültürün (teknoloji) manevi kültürden (hukuk, gelenek) her zaman daha hızlı değiştiğini aklınızda tutun.
Keşif ve İcat arasındaki farkı karıştırmayın; keşif var olan bir şeyi bulmaktır (yer çekimi gibi), icat ise mevcut bilgiyle yeni bir şey üretmektir (telefon gibi).
Karşıt kültürün bir alt kültür türü olduğunu ancak baskın kültüre tamamen zıt değerler taşıdığını (örneğin hippiler), alt kültürün ise sadece farklı pratikleri olduğunu unutmayın.