← Ünite 5
Davranış Bilimleri 1

Ünite 5: Küreselleşme ve Ekonomi Kurumu

1999 Seattle Protestoları
ABD'nin Seattle kentinde düzenlenen Dünya Ticaret Örgütü toplantısı, binlerce küreselleşme karşıtı aktivist tarafından protesto edilerek engellenmiştir. Bu olay, Küreselleşme Karşıtı Hareketin dünya sahnesine çıktığı ilk büyük eylem olarak tarihe geçmiştir.
Dünya Sosyal Forumu (DSF)
Küreselleşme karşıtlarının 'Yeni Bir Dünya Mümkündür' sloganıyla ilk kez 2001 yılında Brezilya'nın Porto Alegre kentinde toplandığı, Davos Zirvesi'ne alternatif olarak geliştirilen hiyerarşisiz ve demokratik bir platformdur.
Gelişmiş Yediler (G7) Ülkeleri
Küresel ekonomiyi yönlendiren en güçlü devletler olan ABD, Japonya, Almanya, İngiltere, Fransa, İtalya ve Kanada'dan oluşan, küreselleşme karşıtı protestoların hedefindeki en önemli uluslararası gruptur.
1765 ve Buhar Makinesinin İcadı
James Watt tarafından buhar makinesinin icat edilmesiyle Sanayi Devrimi başlamıştır. Bu gelişme, insanlık tarihinde üretim kapasitesini ve kâr oranlarını eşi benzeri görülmemiş bir düzeye ulaştırarak sanayi toplumunu doğurmuştur.

Anahtar Kavramlar

Globalism (Küresellik)Kültür, siyaset ve sivil toplumun tamamen ekonomik yapı ve serbest pazar hâkimiyeti tarafından belirlendiğini savunan, toplumu ekonomiye indirgeyen neo-liberal kavramlaştırmadır.
Globalite (Küresel)Ülkelerin çok boyutlu ilişkiler içinde birbirlerine olan bağımlılıklarını ve sınırların ötesinde tek bir 'Dünya Toplumu' haline gelindiğini ifade eden durumdur.
Globalleşme (Küreselleşme)Uluslarüstü aktörler tarafından belirlenen, ekonomi, siyaset ve kültürün birbirine indirgenmeksizin yan yana etkileşim içinde bulunduğu dinamik ve sürekli bir süreçtir.
Glokalleşme (Küreyellik)Küresel olan ile yerel olanın sentezlenerek, belirli bir kültüre özgü yerel unsurların küresel ölçekte yaygınlaşması sürecidir. Örneğin hamburger kültürünün dünyaya yayılması bu duruma örnektir.
McDonaldlaştırmaGeorge Ritzer tarafından ortaya atılan, Amerikan hamburger kültürünün ve hızlı tüketim/hizmet rasyonalitesinin tüm dünyaya yayılmasını ifade eden glokalleşme örneğidir.
Etno-mekânGöçmenler, mülteciler, mevsimlik işçiler ve turistler gibi hareket halindeki insanların oluşturduğu ve dünyayı değiştiren kültürel mekânlardır.
Zihinsel-mekânAydınlanma döneminden bu yana üretilen eşitlik, adalet, özgürlük ve demokrasi gibi evrensel düşünce ve ideolojilerin yayıldığı sınırsız mekânlardır.
Küresel KöyMarshall McLuhan tarafından ortaya atılan, özellikle elektronik iletişim teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla dünyanın küçük, birbiriyle anında iletişim kurabilen tek bir topluluk haline gelmesini ifade eden kavramdır.
Geçimlik EkonomiAvcı ve toplayıcı toplumlarda görülen, sadece hayatta kalmak ve günlük temel ihtiyaçları karşılamak amacıyla yapılan, kâr amacı gütmeyen üretim modelidir.
Gösterişçi TüketimThorstein Veblen tarafından tanımlanan, bireylerin ihtiyaçlarını karşılamaktan ziyade toplumda statü, saygınlık ve refah göstergesi elde etmek amacıyla yaptıkları aşırı tüketim davranışıdır.
Yakınlaşma Kuramı (Convergence Theory)Sosyalist ülkelerin piyasa ekonomisi özelliklerini benimsemesi, kapitalist ülkelerin ise sosyal refah programları geliştirmesiyle iki sistemin birbirine yaklaşmasını savunan kuramdır.
KorporasyonSahipleri ile profesyonel yöneticileri birbirinden ayrılmış, binlerce hissedarı olan ve küresel pazarda devasa güce sahip çok uluslu anonim şirketlerdir.
İç Çember (Inner Circle)Michael Useem tarafından tanımlanan, küresel kapitalizmi ve dev şirketleri yöneten, ortak çıkarları doğrultusunda birlikte hareket eden elit yöneticiler grubudur.
Kilitlenmiş Yönetim KurullarıFarklı dev şirketlerin yönetim kurullarında aynı kişilerin görev alması yoluyla, şirketlerin küresel çıkarlarını korumak için ortak ve eşgüdümlü hareket etmesini sağlayan yapıdır.
İktidar SeçkinleriC. Wright Mills tarafından geliştirilen; dev şirket yöneticileri, onları destekleyen üst düzey politikacılar ve askeri liderlerden oluşan, toplumu yöneten tepe ittifakıdır.
Oyun Kuramıİki veya daha fazla aktör arasındaki stratejik etkileşimleri, riskleri ve işbirliği olasılıklarını matematiksel ve rasyonel modellerle inceleyen analitik araçtır.
Doğrudan Kurumlaşmış AyrımcılıkBir iş yerinde veya örgütte, açık bir politika olarak bazı görevlerin sadece erkeklere tanımlanması ve kadınların buralarda çalıştırılmaması durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Levis Fabrikasının Kapatılması Olayı

Dünyaca ünlü kot firması Levi Strauss, 1989'da en yüksek kârını elde etmesine rağmen, 1990'da Texas'taki fabrikasını kapatıp Costa Rica'ya taşımış ve 1500 Meksika kökenli kadın işçiyi bir gecede işsiz bırakmıştır.

Imperial Food Tavuk Çiftliği Yangını

1991 yılında ABD North Carolina'daki tavuk fabrikasında, tavuklar çalınmasın diye kapıların kilitli tutulması yüzünden çıkan yangında 54 işçi kaçamayarak can vermiştir. Olayda 180 bin işçiye sadece 27 müfettiş düştüğü ortaya çıkmıştır.

2005 Kuş Gribi ve Şirket Kârları

Kuş gribi salgını bahane edilerek köylülerin kanatlı hayvanları zorla itlaf edilmiş, bu durum yoksul halkın ucuz protein kaynağını yok ederken entegre tavuk tesisi sahibi dev şirketlerin kârlarını katlamasını sağlamıştır.

2009 Domuz Gribi ve Aşı Skandalı

Çok uluslu dev ilaç firmalarının Dünya Sağlık Örgütü'ne sızarak sahte bir pandemi riski yaratması sonucunda, Türkiye dahil birçok ülkeye milyonlarca doz riskli aşı satılmış ve bu kullanılmayan aşılar daha sonra imha edilmiştir.

Mahkûmların İkilemi Oyunu

Oyun Kuramı'nın en bilinen örneğidir. Birbirine güvenmeyen iki mahkûmun, itiraf etmediklerinde en az cezayı alacak olmalarına rağmen, güvensizlik yüzünden birbirlerini ihbar edip daha yüksek ceza alma riskini seçmelerini açıklar.

ABD'de Cinsiyetçi Meslek Dağılımı

Gelişmiş bir ülke olan ABD'de bile dolaylı kurumlaşmış ayrımcılık nedeniyle sekreterlerin %98'i, hemşirelerin %94'ü kadın iken; mühendislerin sadece %8,3'ü kadındır. Bu durum mesleki gettolaşmayı kanıtlar.

Türkiye'de Kadın İstihdam Oranı (2015)

TÜİK verilerine göre 2015 yılında Türkiye'de 15 yaş üstü nüfusta istihdam oranı erkeklerde %65 iken, kadınlarda sadece %27,5'tir. Kırsaldaki kadınların %90'ı ise ücretsiz aile işçisi olarak çalışmaktadır.

Mahatma Gandhi'nin Pasif Direnişi

1920'li yıllarda İngiliz sömürgeciliğine karşı Hindistan'da başlatılan, şiddet içermeyen pasif direniş hareketidir. Bu yaklaşım, dünya genelindeki ırkçılık karşıtı ve barışçı toplumsal hareketlere ilham kaynağı olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Küreselleşme ile ilgili dört kavramın (globalism, globalite, globalleşme, glokalleşme) tanımlarını karıştırmayın; sınavda doğrudan eşleştirme sorusu olarak gelebilir.
  • Anthony Giddens ve Roland Robertson arasındaki 'modernlik' tartışmasına dikkat edin; Giddens küreselleşmeyi modernliğin sonucu, Robertson ise modernliğin hazırlayıcısı olarak görür.
  • Korkut Boratav'ın küreselleşme terminolojisine yönelik üç eleştirisini iyi öğrenin; özellikle 'karşılıklı bağımlılık' kavramının sömürüyü gizlemek için kullanıldığı vurgusunu unutmayın.
  • Talcott Parsons'ın dört temel işlevi ile bunları yerine getiren kurumları (Bütünleştirme-Aile/Eğitim, Yönlendirme-Siyaset, Uygulama-Ekonomi, Koruma-Din) mutlaka ezberleyin.
  • Kadın istihdamındaki dört ayrımcılık türünün (izole, küçük grup, doğrudan kurumlaşmış, dolaylı kurumlaşmış) farklarını ve örneklerini iyi ayırt edin; senaryolu soru olarak sorulma ihtimali yüksektir.
  • Oyun Kuramı ve 'Mahkûmların İkilemi' örneğinin rasyonel seçim ve güvensizlik temelli yapısını kavrayın; aktörlerin en az kaybettirecek seçeneğe yöneldiğini unutmayın.