← Ünite 6
Davranış Bilimleri 1

Ünite 6: Toplumsal Eşitsizlik ve Tabakalaşma

Global Köy İstatistiği
Dünya nüfusunu 1000 kişilik bir köy olarak düşündüğümüzde, köyün toplam gelirinin %80'i sadece 200 kişi tarafından kazanılmaktadır. Köy sakinlerinin üçte biri okuma-yazma bilmezken, sadece 50 kişi üniversite mezunudur.
Dünyadaki Köle Sayısı
Kevin Bales'in tahminlerine göre bugün dünyada yaklaşık 27 milyon köle bulunmaktadır. Bu kölelerin 15-20 milyonunu Hindistan, Pakistan, Bangladeş ve Nepal'de görülen borç esaretine dayalı bağlı emek gücü oluşturmaktadır.
Kast Sisteminin Tarihsel Kökeni
Hindistan'daki kast sistemine ilişkin ilk yazılı belge M.Ö. 1100 tarihine kadar uzanmaktadır. Sistem, M.S. 1000'li yıllarda tam anlamıyla yerleşerek Brahman, Kshatriyas, Vaishya ve Sudra tabakalarından oluşan klasik yapısını kazanmıştır.
Eren Özmen'in Başarısı
Türk iş kadını Eren Özmen, Sierra Nevada Corporation (SNC) şirketiyle NASA için uzay aracı üretme yetkisi almış ve Forbes'un ABD'de 'Servetini Kendi Yapan En Zengin 50 Kadın' listesinde 1,1 milyar dolarlık servetiyle 16. sırada yer almıştır.

Anahtar Kavramlar

Toplumsal TabakalaşmaBir sosyal sistemde kıt ve değerli kaynakların (servet, güç, saygınlık) statü pozisyonlarına bağlı olarak eşit olmayan bir biçimde dağılması ve bu dikey sıralamanın zaman içinde sürekli hale gelmesi sürecidir.
Toplumsal FarklılaşmaYaş, cinsiyet, ırk gibi biyolojik veya kültürel etkenler sonucu bireylerin ve toplumsal grupların birbirinden değişik özellikler kazanması sürecidir.
HiyerarşiToplumsal yetke, güç ve statünün en üst aşamalardan en alt aşamalara doğru katı ve kesin bir biçimde dağıldığı, ögelerin önem sırasına göre kademelendirildiği basamaklar zinciridir.
EşitsizlikToplumdaki maddi (servet) ve manevi (saygınlık, güç) olanakların ve kaynakların bireyler ile sosyal kategoriler arasında adil ve eşit olmayan bir biçimde paylaşılması durumudur.
Kast SistemiBireyin konumunun doğumla kesin olarak belirlendiği, kastlar arası geçişin ve evliliğin yasak olduğu, din kurallarıyla korunan son derece kapalı bir toplumsal tabakalaşma sistemidir.
Sınıf SistemiBireyin toplumsal konumunun sadece doğduğu aileye bağlı olmadığı, kişisel başarı, eğitim ve yeteneklerle dikey hareketliliğe izin veren açık bir tabakalaşma sistemidir.
MeritokrasiToplumsal tabakalaşmanın ve pozisyonlara yerleştirmenin tamamen kişilerin bireysel üstünlüğüne, yeteneğine, çabasına ve liyakatine dayandığı yönetim ve paylaşım sistemidir.
Sosyal HareketlilikBireylerin veya grupların toplumsal tabakalaşma hiyerarşisi içinde yukarıya veya aşağıya doğru (dikey) ya da benzer statüler arasında (yatay) konum değiştirmesidir.
ParyaHindistan'daki geleneksel kast sisteminin tamamen dışında tutulan, hiçbir hakka sahip olmayan ve en kirli işleri yapmaya zorlanan sistem dışı ezilmiş gruptur.
BurjuvaziKarl Marx'ın kapitalist üretim tarzı analizinde, üretim araçlarının (fabrika, toprak, makine vb.) özel mülkiyetine sahip olan ve işçi sınıfını sömüren egemen sınıftır.
ProletaryaKarl Marx'ın kuramında, hiçbir üretim aracına sahip olmadığı için hayatta kalabilmek adına kendi iş gücünü ve emeğini kapitalistlere satmak zorunda olan işçi sınıfıdır.
Gini KatsayısıBir ülkedeki gelir dağılımı eşitsizliğini ölçmek için kullanılan, 0 (tam eşitlik) ile 1 (tam eşitsizlik) arasında değerler alan istatistiksel bir ölçüttür.
P80/P20 OranıBir toplumdaki en zengin %20'lik nüfus grubunun elde ettiği toplam gelirin, en yoksul %20'lik grubun elde ettiği toplam gelire bölünmesiyle bulunan eşitsizlik ölçütüdür.
Sürekli YoksullukDört yıllık bir panel veri izleme sürecinde, hanenin üyesi olan bireylerin son yılda ve önceki üç yıldan en az ikisinde yoksulluk riski sınırının altında yaşaması durumudur.
Gizli ÇıkarRalf Dahrendorf'un kuramında, bireylerin sosyal rollerine bağlı olarak sahip oldukları ancak henüz bilincine varmadıkları, eyleme dökülmemiş bilinçsiz rol beklentileridir.
Açık ÇıkarRalf Dahrendorf'un kuramında, gizli çıkarların bireyler tarafından fark edilip bilinçli hale gelmesiyle oluşan ve örgütlü eylemlere yön veren çıkarlardır.
Bağlı Emek Gücü (Borç Esareti)İnsanların borçlarına teminat olarak kendilerini sundukları ya da akrabalarından miras kalan borçlar nedeniyle ömür boyu ücretsiz çalışmak zorunda kaldıkları modern kölelik biçimidir.

Diğer Önemli Bilgiler

TÜİK 2015 Gelir Dağılımı Verisi

TÜİK'in 2015 yılı Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması'na göre, Türkiye'de en yüksek gelire sahip son %20'lik grubun payı %46,5, en düşük gelire sahip grubun payı ise %6,1'dir. Gelir uçurumu oranı (P80/P20) 7,6 olarak hesaplanmıştır.

Türkiye'nin Gini Katsayısı (2015)

Türkiye'de 2015 yılı sonuçlarına göre Gini katsayısı bir önceki yıla göre artış göstererek 0,397 olarak tahmin edilmiştir. Bu oran, Türkiye'nin Avrupa ülkeleri arasında en adaletsiz gelir dağılımına sahip ülkelerden biri olduğunu gösterir.

Eğitim ve Yoksulluk İlişkisi

TÜİK 2015 verilerine göre Türkiye'de okur-yazar olmayanların %27,2'si yoksul iken, lise mezunlarında bu oran %5,6'ya, yükseköğretim mezunlarında ise %1,6'ya kadar düşmektedir. Eğitim düzeyi arttıkça yoksulluk riski azalmaktadır.

Sürekli Yoksulluk Oranları

Türkiye'de dört yıllık panel veri analizine göre hesaplanan sürekli yoksulluk oranı 2014 yılında %15,1 iken, 2015 yılında artış göstererek %15,8 seviyesine yükselmiştir.

OECD Gelir Eşitsizliği Sıralaması

2000'li yılların ortalarında yapılan OECD araştırmasında Türkiye, 30 üye ülke arasında Meksika'dan sonra en adaletsiz gelir dağılımına (0,43 Gini katsayısı ile) sahip ikinci ülke konumunda yer almıştır.

Avrupa'da En Eşit Ülkeler

Avrupa ülkeleri arasında en düşük Gini katsayısına, yani en adil gelir dağılımına sahip ülkeler sırasıyla 0,236 ile İzlanda, 0,237 ile Slovakya ve 0,239 ile Norveç'tir.

Türkiye'de Gelir Kaynaklarının Dağılımı

2015 yılı verilerine göre Türkiye'de hanehalkı kullanılabilir fert gelirleri içinde en yüksek payı %49,7 ile maaş ve ücret gelirleri alırken, ikinci sırayı %20 ile emekli aylıklarının ağırlıkta olduğu sosyal transferler almaktadır.

Açlıktan Ölüm İstatistiği

Macionis'in (2008) verilerine göre, dünyada her 10 dakikada 300 kişi açlığa bağlı hastalıklardan ölmektedir. Bu durum günde 40.000, yılda ise yaklaşık 15 milyon insanın açlıktan hayatını kaybetmesi anlamına gelmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Kast ve Sınıf sistemlerinin farklarına dikkat edin; Kast kapalı ve doğum temellidir, Sınıf ise açık ve bireysel başarıya (meritokrasi) izin verir.
  • Karl Marx ve Ralf Dahrendorf'un çatışma kaynaklarını karıştırmayın; Marx çatışmayı 'mülkiyet' ile açıklarken, Dahrendorf 'otorite' (yetki) dağılımıyla açıklar.
  • Davis ve Moore'un işlevselci kuramının 'ödül eşitsizliğini' toplumsal verimlilik için zorunlu gördüğünü unutmayın; bu sınavda sıkça sorulan bir konudur.
  • Gini katsayısının yorumuna dikkat edin; katsayı 0'a yaklaştıkça gelir dağılımında eşitlik, 1'e yaklaştıkça bozulma (eşitsizlik) artar.
  • TÜİK 2015 verilerindeki yoksulluk ve eğitim ilişkisini aklınızda tutun; en düşük yoksulluk oranı yükseköğretim mezunlarındadır.
  • Türkiye'de gelir eşitsizliğinin artışında '1980 sonrası uygulanan ekonomik politikaların' en kritik etken olduğunu unutmayın.