Sapkın DavranışBir topluluk ya da toplumda önemli sayıda insan tarafından kabul edilen belirli bir normlar kümesine uyum göstermeme durumudur. Örneğin, trafikte hız sınırını aşmak veya Hare Krişna tarikatı gibi egemen kültürden farklı bir yaşam tarzı benimsemek bu kapsamda değerlendirilir.
SuçToplum tarafından kabul edilen sapıcı eylemler arasından kanun koyucu tarafından seçilerek ceza yaptırımı (müeyyide) ile karşılanmış olan yasal ihlal eylemidir. Bir davranışın suç olabilmesi için mutlaka yazılı kanunlarda tanımlanmış olması gerekir.
KriminolojiSuç olgusunu, suçun nedenlerini, suçluların özelliklerini, ceza adalet sisteminin işleyişini ve suçu önleme stratejilerini deneysel ve disiplinler arası yöntemlerle inceleyen suç bilimidir. Türkçe karşılığı doğrudan 'Suç Bilimi' olarak ifade edilir.
KriminalistikMatematik, fizik, kimya ve biyoloji gibi pozitif bilimlerden yararlanarak suç delillerinin fenni yöntemlerle tespit edilmesini ve suçlunun kimliğinin ortaya çıkarılmasını amaçlayan bilimsel polislik disiplinidir. Kriminolojiden farklı olarak tamamen teknik ve adli odaklıdır.
Anomiİlk kez Emile Durkheim tarafından ortaya atılan, toplumsal değişim süreçlerinde geleneksel normların ve standartların aşınması sonucu ortaya çıkan kuralsızlık ve yönünü kaybetmişlik durumudur. Bireylerin kendilerini kaygılı ve desteksiz hissetmelerine yol açarak intihar ve sapma oranlarını artırır.
Göreli YoksullukYoksulluğun mutlak fiziksel hayatta kalma sınırlarına göre değil, bireyin içinde yaşadığı toplumun genel yaşam standartlarına ve tüketim kalıplarına göre tanımlanması durumudur. Robert K. Merton'a göre göreli yoksulluk ve engellenmişlik hissi suç oranlarının artmasında kritik bir etkendir.
Yenilikçilik (Innovation)Merton'un uyum modellerinden biri olup, toplumun sunduğu maddi başarı gibi kültürel amaçları kabul eden ancak bu amaçlara ulaşmak için yasadışı ve meşru olmayan araçları kullanan suçluların sergilediği tepkidir. Örneğin, hırsızlık veya yolsuzluk yoluyla zenginleşmeye çalışmak bu modele girer.
Şekilcilik (Ritualism)Merton'un uyum modellerinde, toplumsal başarı hedeflerine ulaşma inancını yitirdiği halde, kurallara ve toplumsal ölçülere takıntılı ve körü körüne uymaya devam eden bireylerin durumudur. Kariyer beklentisi olmayan sıkıcı bir işe sırf kurallara uymak için sadık kalan memurlar buna örnektir.
Geri Çekilme (Retreatism)Bireyin hem toplumun dayattığı kültürel başarı amaçlarını hem de bu amaçlara ulaşmak için belirlenmiş meşru araçları tamamen reddederek sistemden kopması durumudur. Alkolikler, evsizler ve uyuşturucu bağımlıları bu uyum modeline örnek teşkil ederler.
Baş Kaldırma (Rebellion)Mevcut toplumsal amaçları ve araçları tamamen reddederek, bunların yerine yeni değerler ve yeni meşru araçlar koyarak toplumsal düzeni kökten değiştirmeyi hedefleyen birey veya grupların sergilediği tepkidir. Devrimci hareketler ve radikal politik gruplar bu kategoridedir.
Statü EngellemesiAlbert Cohen'in alt kültür kuramında geçen, alt sınıfa mensup çocukların okul sistemi gibi egemen orta sınıf değerlerinin hakim olduğu alanlarda yaşadıkları başarısızlık ve dışlanmışlık hissinin yarattığı psikolojik gerilimdir. Bu gerilim gençleri çeteleşmeye yöneltir.
Ayırıcı Fırsatlar KuramıCloward ve Ohlin tarafından geliştirilen, meşru fırsat yapıları bloke edilen alt sınıf gençlerin suça yönelirken içinde bulundukları çevrenin sunduğu yasadışı fırsat yapılarına (suç, çatışma veya geri çekilme alt kültürleri) bağımlı olduklarını savunan kuramdır.
Birincil SapmaEdwin Lemert'in etiketleme kuramında geçen, bireyin normları ihlal eden davranışlarda bulunmasına rağmen kendisini 'sapkın' veya 'suçlu' olarak tanımlamadığı ve toplumun da henüz ona kalıcı bir sapkın etiketi yapıştırmadığı ilk aşamadır.
İkincil SapmaBireyin gerçekleştirdiği norm ihlalleri nedeniyle toplum tarafından resmi olarak 'sapkın' veya 'suçlu' olarak etiketlenmesi sonucunda bu etiketi içselleştirmesi ve hayatını bu yeni sapkın kimlik etrafında şekillendirerek sapma kariyerini sürdürmesi durumudur.
Ayırıcı Birleşimler KuramıEdwin Sutherland tarafından geliştirilen, suçlu davranışın genetik yolla geçmediğini, aksine samimi arkadaşlık ilişkileri ve iletişim süreçleri dahilinde suçu destekleyen tanımların suça karşı olan tanımlardan daha fazla benimsenmesiyle öğrenildiğini savunan kuramdır.
Yeni KriminolojiTaylor, Walton ve Young tarafından savunulan, sapkınlığı biyolojik veya psikolojik bir anormallik olarak görmek yerine, kapitalist sistemin yarattığı derin eşitsizliklere karşı bireylerin bilinçli olarak seçtiği politik bir tepki ve başkaldırı olarak ele alan radikal kriminoloji kuramıdır.
Sol Gerçekçilik1980'lerde neo-Marksist kriminologlarca geliştirilen, soyut teoriler üretmek yerine sokak suçlarının ve kurbanların gerçek sorunlarına odaklanan, suçu devlet, saldırgan, kurban ve informal kontrol unsurlarından oluşan bir 'suç karesi' içinde analiz eden pragmatik yaklaşımdır.
Kırık Camlar KuramıPhilip Zimbardo'nun deneylerine dayanan, bir mahalledeki kırık pencere gibi küçük düzensizlik ve bakımsızlık işaretlerinin, o bölgede kimsenin düzeni önemsemediği mesajını vererek daha büyük ve ciddi suçların işlenmesine zemin hazırladığını savunan kontrol kuramıdır.
Beyaz Yakalı Suçİlk kez Edwin Sutherland tarafından tanımlanan, saygın ve yüksek sosyal statüye sahip orta veya üst sınıf kişilerin mesleki faaliyetleri sırasında işledikleri vergi kaçırma, zimmete para geçirme ve rüşvet gibi şiddet içermeyen ekonomik suçlardır.
Profesyonel SuçYasadışı faaliyetlerin birey için düzenli bir gelir kaynağı ve meslek haline gelmesi durumudur. Profesyonel suçlular (yankesiciler, dükkan soyguncuları) tüm zamanlarını suç planlamaya ayırır ve kendi aralarında bilgi paylaşımı yapan bir alt kültür oluştururlar.
Mağduru Olmayan SuçlarDoğrudan rıza gösteren yetişkinler arasında gerçekleşen, üçüncü şahıslara somut bir zarar vermeyen ancak toplumsal ahlaka aykırı olduğu gerekçesiyle yasaklanan fahişelik, yasadışı kumar ve uyuşturucu kullanımı gibi zararı esasen failin kendisine olan suç türleridir.
