İthalat, yürürlükteki ithalat ve gümrük mevzuatına uygun şekilde, ihtiyaç duyulan malların yabancı bir ülkeden veya serbest bölgelerden ülke sınırları içerisine transfer edilmesi işlemidir. Bu süreçten kazanç elde eden ve işlemleri yürüten gerçek veya tüzel kişilere ithalatçı sıfatı verilmektedir. İthalatçı sıfatının kazanılabilmesi için öncelikle tacirlik sıfatının kazanılması, ilgili İthalatçı Birliği'ne üye olunması ve vergi dairesinden mükellef kaydının alınması zorunludur. Ancak bazı özel durumlarda bu şartlar esnetilmiştir.
Özel anlaşmalarla yapılan ithalatta, fuar ve sergilerde perakende satışına izin verilen malların ithalatında, kitap ve diğer yayınların ithalatında vergi mükellefi olmak veya mükellef yazısı alınması zorunluluğu bulunmamaktadır. Bununla birlikte, İthalat Yönetmeliği uyarınca mükellef yazısının ve şirket belgelerinin gümrük idarelerine bildirilmesi genel bir zorunluluktur. İthalat işlemleri, ülkelerin ekonomik hedefleri doğrultusunda gümrük tarifeleri, tarife dışı engeller ve bürokratik engeller gibi dış ticaret politikası araçlarıyla şekillendirilir.
İthalatçı sıfatı kazanıldıktan sonra fiili süreç, ithal edilmek istenen malları satan uygun ihracatçıların bulunması ve onlardan proforma fatura alınmasıyla başlar. Proforma faturanın kabul edilmesinin ardından taraflar arasında uluslararası sözleşme düzenlenir ve sipariş formu imzalanır. Ödeme yöntemi sözleşmede kararlaştırıldıktan sonra gümrük süreçlerine geçilir. Türkiye Gümrük Bölgesi'ne getirilen eşya için, eşyanın bölgeye girişinden önce özet beyan verilmesi yasal bir zorunluluktur.
İthalat işlemleri temel olarak bedelli ithalat, bedelsiz ithalat ve geçici ithalat olmak üzere üç ana başlık altında sınıflandırılmaktadır. Bedelli ithalat, ithal edilen malın bedelinin banka kaynakları, ithalatçıya ait döviz tevdiat hesapları, kredi kartı veya krediler kullanılarak yurt dışına döviz transferi yapılması suretiyle ödenmesidir. Bedelli ithalatta akreditifli, vesaik mukabili, mal mukabili, kabul kredili, peşin ödeme, özel takas ve bağlı muamele gibi çeşitli uluslararası ödeme yöntemleri kullanılır.
Bedelsiz ithalat ise bedeli için yurt dışına döviz transferi yapılmadan, yurt dışında elde edilen ve yurda getirilmesi mecburi olmayan dış kazanç ve tasarruflarla satın alınan şahsi ve ticari nitelikteki eşyanın yurda getirilmesidir. Bu ithalatta döviz transferi olmasa da gümrük vergileri ve diğer yasal yükümlülüklerin ödenmesi zorunludur. Geçici ithalat ise ihraç etmek amacıyla yapılan, serbest dolaşıma girmemiş malların ithalat vergilerinden kısmen veya tamamen muaf tutularak ticaret politikası önlemlerine tabi olmaksızın yurda alınması ve ardından yeniden ihraç edilmesini sağlayan yöntemdir.
Bunların yanı sıra, uygulamada malın gümrüklenmesinden sonra bedelinin ödenmesiyle gerçekleşen 'mal karşılığı ithalat', malın gelmesi beklenmeksizin yola çıktığını gösteren belgelerin bedelinin ödenmesiyle yapılan 'belge karşılığı ithalat', vadeli bir işlem olan 'kredili ithalat' ve satışın yapılması ile belirli bir vade sonunda mal bedelinin transfer edilmesi şartına bağlı 'ankonsinyasyon ithalat' gibi alt türler de mevcuttur.
Türkiye Gümrük Bölgesi'ne gelen eşya, taşıma sorumluluğunu üstlenen kişi tarafından gümrük idaresine sunulur ve daha önce verilen özet beyanla ilişkilendirilir. Gümrük idaresi eşyaya onaylanmış bir işlem veya kullanım tayin eder. Bu işlemlerin tamamlanması için yasal süre sınırları bulunmaktadır. Denizyolu ile gelen eşyalarda özet beyanın verildiği tarihten itibaren 45 gün, diğer yollarla gelen eşyalarda ise 20 gün içinde gümrük işlemlerinin tamamlanması gerekmektedir.
Belirlenen bu süreler tamamlanana kadar eşya 'geçici depolanan eşya' statüsünde kabul edilir. Bu statüdeki eşyalar yalnızca gümrük idarelerinin uygun gördüğü ve denetlediği geçici depolama yerlerinde, idarenin belirlediği koşullar altında muhafaza edilebilir. Süresi içinde gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulmayan eşyalar hakkında tasfiye hükümleri uygulanır.
Eşyanın gümrük rejimine tabi tutulması, serbest bölgeye girmesi, yeniden ihraç edilmesi, imha edilmesi veya gümrüğe terk edilmesi işlemlerine 'gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanım' adı verilir. Kati ithalatta yazılı beyan gümrük beyannamesi ile yapılır. Vergilerin Serbest Dolaşıma Giriş Beyannamesi üzerinde tebliğ edilip ödenmesi ve gerekli uygunluk belgelerinin eklenmesiyle mallar gümrükten çekilir ve serbest dolaşıma girer.
İthalat Rejim Kararı çerçevesinde kamu ahlakı, kamu düzeni, kamu güvenliği, insan, bitki ve hayvan sağlığının korunması ile sınai ve ticari mülkiyetin korunması amacıyla belirli malların ithalatı yasaklanmış veya sınırlandırılmıştır. Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar gereği esrar, müstahzar afyon, ipek böceği tohumu, zirai amaçlı toprak, sahte etiketli ürünler, ozon tabakasını incelten maddeler ve kimyasal silah yapımında kullanılan maddelerin ithalatı kesinlikle yasaktır.
Yasakların yanı sıra birçok ürünün ithalatı ilgili bakanlıkların ve kurumların denetimine ve uygunluk onayına tabidir. Örneğin; atıklar, katı yakıtlar ve metal hurdalar Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın; kullanılmış eşyalar, oyuncaklar ve tıbbi cihazlar Ticaret Bakanlığı'nın; veteriner kontrollerine tabi hayvan ve hayvansal ürünler Tarım ve Orman Bakanlığı'nın; radyoaktif maddeler ise Türkiye Atom Enerjisi Kurumu'nun denetimindedir.
Ayrıca, eski, kullanılmış, yenileştirilmiş, kusurlu (defolu) veya zamanla dayanıklılığını yitirmiş (yatık) malların ithal edilmesi de genel serbestlik kapsamında olmayıp, Ticaret Bakanlığı'nın özel iznine tabidir. Bu tür kısıtlamalar yerli üreticiyi korumak, çevre kirliliğini önlemek ve tüketici güvenliğini sağlamak amacıyla titizlikle uygulanmaktadır.
Bedeli ithalattan önce ödenen işlemlerde, ödeme tarihinden itibaren 180 gün içinde ithalatçı tarafından Gümrük Beyannamesi'nin aracı bankaya ibraz edilmesiyle ithalat hesabı kapatılır. Eğer bu süre içinde ithalat gerçekleştirilemezse, bedellerin hesap kapatma süresinin bitiminden itibaren en geç 90 gün içinde yurda getirilmesi zorunludur. İthalat hesabını mücbir sebepler (iflas, grev, doğal afet, savaş vb.) nedeniyle kapatamayan firmalara altışar aylık dönemler halinde ek süreler verilebilir.
İthalat hesaplarının kapatılamayan açık kısımları için terkin müessesesi işletilir. Aracı bankalar 100.000 ABD Doları veya eşdeğerine kadar, Kambiyo Müdürlükleri mücbir sebepler dahilinde 200.000 ABD Doları veya eşdeğerine kadar olan açık hesapları terkin etmeye yetkilidir. Bu tutarları aşan açık hesapların terkini ise Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın yetkisindedir.
Dış ticarette teknik düzenlemelere ve standardizasyon mevzuatına aykırı hareket ettiği için ithalattan men edilen firmalara çeşitli müeyyideler uygulanır. Bu firmaların men süresi boyunca yapacakları akreditif, peşin transfer veya kabul kredili işlem talepleri bankalarca reddedilir. Ancak bu firmaların yatırım teşvik belgesi ve dahilde işleme izin belgesi kapsamındaki ithalat işlemlerini yürütmelerine izin verilmektedir.