İhracat Rejimi, Türkiye Gümrük Bölgesindeki serbest dolaşımda bulunan eşyanın bu bölge dışına kesin olarak çıkarılmasına imkan sağlayan temel gümrük rejimidir. Gümrük mevzuatında 4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 150 ve 151. maddeleri ile Gümrük Yönetmeliği'nin 340, 415, 416, 417 ve 418. maddeleri bu rejimi düzenler. İhracat işlemlerinin başlatılabilmesi için beyan sahibinin gümrük idaresine usulüne uygun beyanda bulunması zorunludur.
Gümrük beyannamesinin ve gerekiyorsa Devam Formunun doldurulmasında Ticaret Bakanlığının bizzat kendi gümrük otomasyon programı olan BİLGE (Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri) sistemi kullanılır. Gümrük müşavirleri kendi özel yazılımları vasıtasıyla da bu sisteme veri aktarabilirler. Dijital ortamda hazırlanan beyannameler ve ekleri, yetkili GET-APP (Gümrük Evrak Takip ve Analiz Programı) uygulaması üzerinden gümrük idaresine iletilir.
Ticaret Bakanlığının 24.05.2019 tarihinde Gümrük Yönetmeliği'nde yaptığı değişiklikle, ihracat beyannameleri ve ekli belgelerin kağıt ortamında gümrük idaresine ibraz edilme zorunluluğu kaldırılmıştır. Bakanlıkça belirlenen istisnalar dışında tüm süreç dijital ortamda yürütülür. İhracata konu olan eşyanın GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) numaraları farklı ise beyannameye ek olarak Devam Formu veya Ekli Liste düzenlenerek sisteme yüklenir.
İhracat gümrükleme sürecinde en kritik ticari belge Türkçe Faturadır. İhracatçı işletmenin sahip olduğu ticari fatura koçanından düzenlenen bu belge, e-fatura veya basılı formatta olabilir. Faturada ithalatçı ve ihracatçı bilgileri, malın detaylı açıklaması, miktarı, birim fiyatı, teslim şekli, ödeme şekli, kap adedi, net ve brüt ağırlıkları ile ihracat kayıtlı alımlarda imalatçı bilgileri yer almak zorundadır.
Bir diğer önemli belge ise Türkçe Çeki Listesidir. Çeki listesi, taşıyıcı araca yüklenen ihraç eşyasının koli, paket, rulo veya kutu gibi ana ambalajlama çeşitlerine göre adetlerini, içeriklerini ve paketleme detaylarını gösteren bir belgedir. İhracatçı firma tarafından antetli kağıda her bir taşıyıcı araç için ayrı ayrı düzenlenir.
Çeki listesi sayesinde gümrük memurları ve taşıyıcılar, araçtaki hangi kapta hangi ürünün bulunduğunu, kapların net ve brüt ağırlıklarını kolayca tespit edebilirler. Bu belge, gümrük muayene işlemlerinin hızlı ve hatasız yapılmasına doğrudan katkı sağlar.
Türkiye'nin taraf olduğu Pan Avrupa Akdeniz Menşe Kümülasyon (PAAMK) Sistemi çerçevesinde A.TR ve EUR.1 dolaşım belgeleri kullanılır. A.TR Dolaşım Belgesi, Türkiye ile Gümrük Birliği Anlaşması olan AB ülkelerine yapılan ihracatta düzenlenir. Bu belge kesinlikle bir menşe belgesi olmamakla birlikte, eşyanın serbest dolaşımda olduğunu kanıtlayarak varış ülkesinde gümrük vergisi avantajı sağlar.
Türkiye ile Serbest Ticaret Anlaşması (STA) imzalamış ülkelere yapılan ihracatta ise EUR.1 Dolaşım Belgesi düzenlenir. Ancak ihraç edilen ürün işlenmemiş tarım ürünü veya Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (AKÇT) kapsamında bir ürünse, Gümrük Birliği üyesi ülkelere dahi A.TR yerine EUR.1 Dolaşım Belgesi düzenlenmesi zorunludur. Bu belgeler Türkiye'deki gümrük idaresince onaylanır ve ithalatçıya gönderilir.
Ürün çeşitliliğine göre gümrük idaresince ek belgeler talep edilebilir. Örneğin, yaş meyve-sebze için Bitki Sağlık Sertifikası, fındık ve kurutulmuş meyveler için Aflatoksin Raporu, bal ihracatı için C13 Analiz Belgesi, tarımsal emtialar için Borsa Tescil Beyannamesi ve eski halı/kilim gibi tarihi niteliği bulunmayan eşyalar için Ekspertiz Raporu sunulması zorunludur.
Serbest Dolaşıma Giriş Rejimi, yabancı menşeli eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesine kesin olarak ithal edilerek serbest dolaşıma girmesini sağlayan rejimdir. Bu rejimin uygulanabilmesi için ticaret politikası önlemlerinin uygulanması, gümrük vergileri ve diğer mali yükümlülüklerin yerine getirilmesi gerekir. İthalat işlemlerinde beyanname ve eklerinin kağıt ortamında ibrazı zorunluluğu (ihracatın aksine) devam etmektedir.
İthalat gümrükleme sürecinde kullanılan gümrük beyannameleri matbu halde 8'li veya 4'lü takımlar halinde bastırılır. 8'li takımın son üç sayfası (6, 7 ve 8. sayfalar) ithalatta gümrük beyannamesi işlevi görür. Aynı faturada birden fazla kalem mal varsa beyannameye en fazla üç adet Devam Formu eklenebilir. 10'dan fazla farklı GTİP numarasına sahip eşya bulunması durumunda ise Ekli Liste kullanılır.
İthalat işlemlerinde ayrıca İthal Eşyasına Ait Gümrük Kıymet Bildirim Formu doldurulur. Bu form, ithal edilen malın gümrük kıymetinin (vergi matrahının) doğru tespiti için nakliye, sigorta, yükleme-boşaltma gibi tüm gider kalemlerinin beyan edilmesini sağlar. İthalatta ayrıca orijinal İngilizce Fatura, İngilizce Çeki Listesi, Menşe Şahadetnamesi, Taşıma Belgesi ve Banka Transfer Yazısı istenir.
İthalat ve transit işlemlerinde kullanılan taşıma belgesi, tercih edilen lojistik moduna göre değişiklik gösterir. Karayolu taşımacılığında CMR (Uluslararası Hamule Senedi), denizyolunda kıymetli evrak niteliğindeki Konşimento, demiryolunda CIM Hamule Senedi ve havayolunda ise mülkiyeti devretmeyen Havayolu Konşimentosu kullanılır.
Gümrük idaresince talep edilen Banka Transfer Yazısı (Transfer Bildirim Formu), ithalata konu eşyanın ödeme şeklini ve banka masraflarını gösterir. Bu belge vergilendirme ve fon kesintileri açısından kritiktir. İthalatta ödeme vadeli ise (Mal Mukabili, Poliçeli Vesaik Mukabili veya Vadeli Akreditif) ithalatçı %6 oranında Kaynak Kullanımı Destekleme Fonu (KKDF) ödemekle yükümlüdür. Peşin ödemelerde ise KKDF uygulanmaz.
İthalat işlemlerinde eşyanın menşeini (ekonomik milliyetini) kanıtlamak amacıyla Menşe Şahadetnamesi (Certificate of Origin) sunulur. Bu belge, gümrük idaresinin anti-damping vergisi, telafi edici vergi veya ek mali yükümlülük gibi ticaret politikası önlemlerini doğru ülkeden gelen ürünlere uygulayabilmesi için zorunludur.
Dahilde İşleme Rejimi (DİR), ihraç edilmesi taahhüt edilen işlem görmüş ürünlerin üretiminde kullanılan serbest dolaşımda olmayan girdilerin, gümrük vergilerinden muaf olarak geçici ithal edilmesine imkan sağlayan ekonomik etkili bir rejimdir. DİR, Şartlı Muafiyet Sistemi ve Geri Ödeme Sistemi olmak üzere iki temel yöntemle uygulanır.
Şartlı Muafiyet Sisteminde, Dahilde İşleme İzin Belgesi (DİİB) kapsamında ithal edilen girdilerin gümrük vergileri nakit veya teminat mektubu verilerek teminata bağlanır (askıya alınır). İhracat taahhüdü başarıyla kapatıldığında teminat iade edilir. Geri Ödeme Sisteminde ise ithalat esnasında vergiler ödenir, üretilen mamul ihraç edildikten sonra ödenen vergiler geri talep edilir. Her iki sistemde de işletme malzemesi ithalatında ödenen KDV ve ÖTV iade edilmez.
DİR kapsamında serbest dolaşımdaki eşdeğer malın kullanılması da mümkündür. Eşdeğer malın, ithal girdiyle aynı ticari ve teknik özelliklere, kaliteye ve GTİP numarasının ilk 8 hanesine sahip olması şarttır. Bu sayede önce serbest dolaşımdaki girdiyle üretim yapılıp ihracat gerçekleştirilebilir, ardından gümrüksüz ithalat hakkı kullanılabilir.
Hariçte İşleme Rejimi (HİR), serbest dolaşımdaki eşyanın daha ileri düzeyde işlenmek, yenilenmek veya tamir edilmek üzere geçici olarak Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere ihraç edilmesi ve bu işlemlerden sonra elde edilen ürünlerin gümrük vergisi muafiyeti veya indirimiyle geri ithal edilmesidir. HİR başvuruları Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğüne veya İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliğine yapılır. İzin belgelerinin süresi en fazla 12 aydır.
Gümrük Antrepo Rejimi, serbest dolaşımda bulunmayan eşyanın gümrük vergileri ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın gümrük gözetimi altında belirlenmiş depolarda (antrepolarda) sınırsız süreyle kalmasına izin veren rejimdir. Serbest dolaşımdaki eşya da ihracat önlemlerinden yararlanmak amacıyla antrepoya konulabilir.
Antrepolarda bulunan ve satışı kısıtlanmamış malların devri mümkündür. Devralan kişinin vergi ve cezaları üstlendiğine dair irade beyanı vermesiyle devir onaylanır. Patlayıcı, parlayıcı veya diğer mallara zarar verici eşyalar sadece bu amaca uygun özel donanımlı antrepolarda depolanabilir.
Geçici İthalat Rejimi, serbest dolaşımda olmayan eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesinde belirli bir süre boyunca, kullanımından kaynaklanan yıpranma dışında hiçbir değişikliğe uğramadan ve gümrük vergilerinden kısmen veya tamamen muaf olarak kullanılmasına izin veren rejimdir. Bu rejimde ATA Karnesi (fuar, sergi, numuneler için) ve CPD Karnesi (taşıt araçları için) gümrük beyannamesi ve teminat yerine geçen uluslararası belgelerdir.
Transit Rejimi, serbest dolaşımda olmayan eşyanın gümrük vergileri askıya alınarak Türkiye Gümrük Bölgesi üzerinden taşınmasını düzenler. Transit beyanları dijital ortamda Bilgisayarlı Transit Sistemi (NCTS) üzerinden yapılır ve Transit Refakat Belgesi (TRB) ile takip edilir. TIR Karnesi de bu rejimde hem transit beyannamesi hem de uluslararası teminat işlevi görür.
Serbest Bölgeler, Türkiye Gümrük Bölgesinin siyasi sınırları içinde olmakla birlikte gümrük hattı dışında sayılan özel alanlardır. Serbest bölgelerdeki tüm mal hareketleri Serbest Bölgeler Bilgisayar Uygulama Programı (SBBUP) üzerinden e-imza ile yürütülür ve her işlem için Serbest Bölge İşlem Formu (SBİF) düzenlenmesi zorunludur.