Ünite 4: Yargı Örgütü

Kaynak: ders kitabı, sayfa 78

Bölge Adliye Mahkemelerinin Faaliyete Başlaması

HSK'nın kararları ve Adalet Bakanlığı'nın düzenlemeleriyle bölge adliye mahkemeleri Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir ve Samsun'da kurulmuş olup 15 Temmuz 2016 tarihinde tüm yurtta göreve başlamıştır.

İstinaf Başvuru ve Karar Oranları İstatistiği

Bölge adliye mahkemelerinin faaliyete girdiği dönemde ceza dairelerine gelen 136.928 dosyadan %77'si karara bağlanmış ve temyiz oranı %5,2 olurken; hukuk dairelerinde gelen 111.141 dosyanın %67'si karara bağlanmış ve temyiz oranı %11 olarak gerçekleşmiştir.

Sulh Ceza Hâkimliğinin Kurulması

6545 sayılı Kanunla 18 Haziran 2014 tarihinde sulh ceza mahkemeleri kaldırılmış, bunun yerine soruşturmalarda hâkim tarafından verilmesi gereken kararları almak ve itirazları incelemek amacıyla sulh ceza hâkimlikleri ihdas edilmiştir.

Anayasa Mahkemesinin Üye Yapısı ve Seçimi

Anayasa Mahkemesi toplam 15 üyeden oluşur. Üyelerin 3 tanesi TBMM tarafından, 12 tanesi ise Cumhurbaşkanı tarafından Yargıtay, Danıştay, Sayıştay ve YÖK gibi üst kurumların gösterdiği adaylar arasından seçilir.

Anahtar Kavramlar

YargıBağımsız ve tarafsız mahkemelerce somut bir hukuki uyuşmazlığın çözülmesi amacıyla genel ve soyut kuralların yargılama usulleriyle somut olaya uygulanmasıdır. Örneğin, suç işleyen birinin cezalandırılması yargı faaliyetiyle gerçekleştirilir.

Yargı KoluUyuşmazlıkların niteliğine, hukuki dalına ve uygulanan usullere göre ayrılan farklı mahkeme örgütlenmeleridir. Türk hukukunda adli, idari, anayasa, mali ve uyuşmazlık yargısı olmak üzere kollara ayrılır.

Adlî YargıDiğer yargı kollarının görev alanına girmeyen tüm dava ve yargısal işlerin çözüldüğü genel ve olağan yargı koludur. İlk derece mahkemeleri, bölge adliye mahkemeleri ve Yargıtay'dan oluşur.

İstinafİlk derece mahkemelerince verilen kesin olmayan kararların bölge adliye veya bölge idare mahkemeleri tarafından olgu ve hukuk yönünden denetlenerek düzeltilmesi veya iptal edilmesidir.

Yargı ÇevresiBir mahkemenin yargı yetkisinin sınırlarını belirleyen idarî ve coğrafi çevredir. Kural olarak il ve ilçe merkezleri ile adlî yönden bağlanan ilçelerin idarî sınırlarını kapsar.

Sulh Hukuk MahkemesiKira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi ve zilyetliğin korunması gibi davalara bakan, tek hâkimli genel hukuk mahkemesidir.

Asliye Hukuk MahkemesiÖzel mahkemelerin görevine girmeyen malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin tüm dava ve işleri çözmekle görevli genel nitelikteki hukuk mahkemesidir.

Özel Mahkeme (Uzmanlık Mahkemesi)Kanunla kurulan ve bakacakları dava ve işler belirli kişi veya uyuşmazlık türleriyle sınırlandırılmış mahkemelerdir. Asliye ticaret, aile ve tüketici mahkemeleri buna örnektir.

YargıtayAdliye mahkemelerince verilen kararların son inceleme (temyiz) mercii olan ve ülkede hukuk birliğini sağlayan bağımsız yüksek mahkemedir.

İdarî YargıHukuka aykırı idari işlemlere karşı iptal davaları, tam yargı davaları ve idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkların çözüldüğü yargı koludur.

Danıştayİdari yargı kolunda bölge idare mahkemesi kararlarının temyiz mercii olan, aynı zamanda kanunla gösterilen davalara ilk derece mahkemesi olarak bakan ve imtiyaz sözleşmelerine görüş bildiren yüksek mahkemedir.

Soyut Norm DenetimiKanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla, belirli makamlar (Cumhurbaşkanı, Meclis grupları vb.) tarafından doğrudan Anayasa Mahkemesi'nde açılan iptal davasıdır.

Somut Norm DenetimiGörülmekte olan bir davada, mahkemenin uygulanacak kanun hükmünü Anayasa'ya aykırı görmesi veya tarafların iddiasını ciddî bulması üzerine Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yoluyla başvurmasıdır.

Yüce DivanCumhurbaşkanı, bakanlar ve yüksek yargı organı başkan ve üyelerinin görevleri ile ilgili suçlardan dolayı Anayasa Mahkemesi tarafından yargılandığı özel yargılama sıfatıdır.

Uyuşmazlık MahkemesiAdlî ve idarî yargı mercileri arasında ortaya çıkan olumlu veya olumsuz görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmekle görevli yüksek yargı merciidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Anayasa Mahkemesinde Doğrudan İptal Davası Açma Hakkı

Soyut norm denetiminde doğrudan iptal davası açma hakkı yalnızca Cumhurbaşkanına, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki milletvekillerine tanınmıştır.

Askerî Yargının Kaldırılması

16 Nisan 2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanunla Anayasa'daki askeri yargı hükümleri, Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kaldırılmış, asker kişilerin uyuşmazlıkları adli ve idari yargıya devredilmiştir.

Sayıştay'ın Mali Yargıdaki Görevleri

Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler ve sorumluların hesap işlemlerini inceleyerek kamu zararlarını kesin hükme bağlar.

Uyuşmazlık Mahkemesinin Yapısı

Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı arasındaki görev uyuşmazlıklarını çözmek üzere bir başkan ile altı asıl ve altı yedek üyenin katılımıyla oluşan, başkanını Anayasa Mahkemesi'nin seçtiği yüksek yargı merciidir.

AİHM'in Tam Zamanlı Çalışmaya Geçişi

Artan başvuru yükü nedeniyle 1 Kasım 1998 tarihinde yürürlüğe giren AİHS Ek 11. Protokolü ile komisyon ve eski yarı zamanlı çalışma modelinden vazgeçilerek AİHM'in tek yetkili organ olarak tam zamanlı çalışması esası benimsenmiştir.

AİHM'e Başvuru Süresi ve Şartları

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurabilmek için öncelikle iç hukuk yollarının tüketilmesi şarttır; iç hukukta kesin karara ulaşıldıktan itibaren 6 ay içinde başvuru yapılması gerekmektedir.

Bölge Adliye Mahkemesi Daire Yapısı

Her bölge adliye mahkemesinde en az üç hukuk ve iki ceza dairesi bulunur. Daireler bir başkan ve iki üyenin katılımıyla toplanır, görüşmeler gizli yapılır ve kararlar çoğunlukla verilir.

Sınavda Dikkat Et

Adli yargı ile idari yargı kolları arasında astlık-üstlük ilişkisi olmadığını, her yargı kolunun kendi alanında nihai karara sahip olduğunu unutmayın.
Sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemelerinin genel hukuk mahkemesi olduğunu, asliye ticaret veya aile mahkemelerinin ise özel (uzmanlık) mahkemesi olduğunu karıştırmayın.
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapabilmek için mutlaka iç hukuk yollarının tüketilmiş olması gerektiğini ve sürenin 6 ay olduğunu unutmayın.
Sayıştay'ın mali yargı organı olduğunu ve denetim yetkisini Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) adına yürüttüğünü not edin.
Adli yargıda istinaf incelemesini 'bölge adliye mahkemeleri', idari yargıda ise 'bölge idare mahkemeleri' yapar; temyiz merci ise sırasıyla Yargıtay ve Danıştay'dır.
Uyuşmazlık Mahkemesi'nin adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev uyuşmazlıklarını çözmekle görevli yüksek yargı merci olduğunu akılda tutun.
Anayasa Mahkemesi üyelerinin 15 kişi olduğunu, 3'ünün TBMM, 12'sinin Cumhurbaşkanı tarafından seçildiğini ve görev süresinin 12 yıl olduğunu unutmayın.