Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Sanal kelimesi, köken bilimsel açıdan Türkçe 'sanmak' fiilinden türetilmiş bir kavramdır. Gerçekte fiziksel olarak var olmayan ancak zihinde tasarlanan, canlandırılan ve var olduğu kabul edilen olguları, mekânları ve kavramları tanımlamak amacıyla kullanılır. Bu bağlamda sanallık, doğrudan somut gerçeğin kendisini değil, kullanıcı tarafından gerçekmiş gibi algılanan ve deneyimlenen bir 'gerçek sanılan' boyutunu kapsamaktadır.
Teknolojik bir terim olarak sanallık, dijital ara yüzey ile kullanıcı arasında kurulan etkileşimin ve iletişimin niteliğini açıklamaktadır. Gelişmiş bilgisayar teknolojileri ve yeni medya araçları sayesinde kullanıcıya fiziksel olarak bulunmadığı bir ortamda 'orada olma' (presence) hissi yaratılır. Kullanıcı, ekran karşısında veya dijital bir simülasyonun içinde bulunurken, zihinsel olarak kendisini o kurgusal evrenin bir parçası olarak hisseder.
Sanallık olgusu günümüzde sadece teknik bir terim olmanın ötesine geçerek sosyolojik bir boyut kazanmıştır. Sanallık, postmodern kültürlerin ve teknolojik olarak en üst düzeyde gelişmiş toplumların ortak bir yaşam pratiği ve ayırt edici bir özelliği haline gelmiştir. Bireyler gündelik yaşamlarındaki pek çok sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyeti sanal platformlar aracılığıyla gerçekleştirerek bu yeni gerçeklik boyutunu içselleştirmektedirler.
Akademik literatürde sıklıkla karşılaştırılan ve karıştırılan iki kavram 'siber' (cyber) ve 'sanal' (virtual) terimleridir. Siber terimi, temel olarak bir sürecin, sistemin ya da operasyonun otomatik kontrol mekanizmalarını ifade eder ve günümüzde internet ağlarının teknik işleyişini tanımlamak için kullanılır. Sanal terimi ise daha çok zihinsel tasarım boyutunu ve fiziksel olmayan olguları niteler.
Siber kelimesinin tarihsel gelişimine bakıldığında, bu kelimenin ilk kez 1958 yılında Louis Couffignal tarafından kullanıldığı görülmektedir. Couffignal, bu kavramı 'internete ait olan' ve 'sanal gerçeklik' anlamlarını barındıracak şekilde konumlandırmış ve sistemlerin kontrol ve iletişim mekanizmalarını inceleyen 'sibernetik' bilimi kapsamında değerlendirmiştir. Bu tarihsel eşik, günümüz siber kültür çalışmalarının da temelini oluşturmaktadır.
Siber kültür, bilgisayar teknolojileri ve internet ağlarının yaygınlaşmasıyla birlikte ortaya çıkan yeni bir yaşam, iletişim ve etkileşim biçimidir. Bu kültür, geleneksel kitle iletişim araçlarının tek yönlü yapısını kırarak, kullanıcıların aktif olarak katıldığı, içerik ürettiği ve küresel düzeyde anlık etkileşim kurduğu dinamik bir sosyal alan yaratmıştır. Siber kültürün gelişimi, yeni medyanın sunduğu olanaklarla doğrudan ilişkilidir.
Yeni medyanın hayatımıza girmesiyle birlikte geleneksel toplumsallaşma kalıpları köklü bir değişime uğramıştır. Bu değişimin en somut örneklerinden biri 'hareketsiz toplumsallaşma' kavramıdır. Bireyler, fiziksel olarak bulundukları mekânı değiştirmeden, sadece bir ekran ve klavye aracılığıyla dünyanın öbür ucundaki insanlarla iletişim kurabilmekte, gruplara dahil olabilmekte ve sosyal ilişkiler geliştirebilmektedir.
Bu hareketsiz toplumsallaşma süreci, 'sanal cemaatlerin' (virtual communities) kurulmasına zemin hazırlamıştır. Sanal cemaatler, ortak ilgi alanlarına, inançlara, hobilere veya amaçlara sahip bireylerin coğrafi sınırlardan bağımsız olarak internet ortamında bir araya gelmesiyle oluşur. Bu topluluklar, üyelerine aidiyet hissi sunarken, geleneksel cemaat yapılarından farklı olarak daha esnek, akışkan ve geçici ilişkiler üzerine kuruludur.
Ancak yeni medyadaki bu toplumsallaşma süreçleri her zaman olumlu sonuçlar doğurmamaktadır. Akademik çalışmalarda, sanal ortamlarda nefret söyleminin yayılması, dezenformasyon ve siber zorbalık gibi olumsuz pratiklerin de bu yeni toplumsallaşma biçimleriyle birlikte dolaşıma girdiği ve türetildiği vurgulanmaktadır. Bu durum, siber kültürün ve yeni medyanın çok boyutlu olarak analiz edilmesini zorunlu kılmaktadır.