Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kişilik psikolojisinde özellik kuramları, tüm insanları açıklamak için kullanılabilecek evrensel özellik boyutlarının olup olmadığını araştırır. Gordon Allport'tan farklı olarak Raymond Cattell, herkesin az ya da çok miktarda sahip olduğu evrensel özellik dizileri üzerine odaklanmıştır. Fiziksel ölçüler olan boy, kilo ve yaş gibi psikolojik alanda da evrensel ölçüler arayışında olmuştur.
Cattell'ın temel meşguliyeti, insanın temel ve evrensel özelliklerini tanımlamaktır. Günlük hayatta agresif, uyumlu, tartışmacı, enerjik veya suskun gibi çok sayıda kişilik özelliğinden bahsedilmektedir. Ancak bu özelliklerin hangilerinin evrensel ve temel olduğunu anlamak için bilimsel bir yol izlenmesi gerekmektedir.
Bu bağlamda Cattell, bazı özelliklerin bir arada bulunmaya meyilli olduğunu gözlemlemiştir. Bir arada bulunmaya meyilli bu çok sayıdaki özelliğin, daha derinlerde yatan temel bir özelliğin göstergeleri olması gerektiği fikrini savunmuş ve bu yapıların varlığını kanıtlamak için istatistiksel yöntemlere başvurmuştur.
Özellik kuramcıları, insan kişiliğindeki temel yapıları göstermek ve çok sayıdaki değişkeni özetlemek için faktör analizi adı verilen istatistiksel bir analiz yönteminden yararlanırlar. Faktör analizi, çok sayıda değişkenin birlikte olma ya da bir arada bulunma şekillerini özetleyerek korelasyonlardaki örüntüleri ortaya çıkarır.
Bu analiz yöntemi sayesinde, birbirleriyle ilişkili çok sayıdaki korelasyon, daha az sayıda temel faktör altında özetlenir. Her bir faktör, aslında bir korelasyon kümesini temsil etmektedir ve insan davranışlarındaki ortak varyasyonu açıklar.
Bununla birlikte faktör analizi temelde matematiksel bir prosedürdür ve tek başına faktörün altındaki nedenselliği açıklamaz. Ayrıca araştırmacının yaptığı istatistiksel seçimler farklı sonuçlar doğurabilir ve farklı araştırmacılar bu verilere farklı yorumlar getirebilirler.
Raymond Cattell (1905-1998), İngiltere ve Amerika'da akademik çalışmalar yürütmüş, kimya lisans eğitimi aldıktan sonra psikoloji alanına yönelmiştir. Doktorasını ünlü psikometrist Charles Spearman'ın süpervizyonluğunda tamamlamış, daha sonra Columbia Üniversitesi'nde E. L. Thorndike ile çalışmıştır.
Thorndike'ın temel bakış açısı, 'Eğer bir şey gerçekten var ise bir miktar olarak mevcuttur ve ölçülebilir' şeklindedir. Cattell da bu felsefeyi benimseyerek zeka türleri ve kişilik üzerine yoğunlaşmış, tüm psikolojik yapıların ölçülebileceğini savunmuştur.
Kişilik özelliklerini incelerken faktör analizi mantığını kullanan Cattell, analizi farklı seviyelere ayırmıştır. Bu bağlamda kişiliği yüzeysel özellikler ve kaynak özellikler olarak ikiye ayırmış, kaynak özelliklerin de kendi içinde hiyerarşik bir düzene sahip olduğunu belirtmiştir.
Yüzeyde yer alan ve doğrudan gözlenebilen davranışlar yüzeysel özellikler olarak adlandırılır. Örneğin arkadaşlarla vakit geçirmekten hoşlanmak, okulda başarılı olmak veya sosyal ortamlarda konuşkan olmak birer yüzeysel özelliktir.
Kaynak özellikler ise yüzeysel özelliklerin birbirleriyle olan bağlantılarının altında yatan derin psikolojik yapılardır. Cattell, bu kaynak özelliklerin hiyerarşik bir düzen içinde organize olduğunu ve insan davranışlarının temel belirleyicisi olduğunu öne sürmüştür.
Kaynak özellikler kendi içinde üç alt gruba ayrılır: Yetenek özellikleri bireyin hedefe ulaşmadaki etkililiği ile ilgilidir; mizaç özellikleri kişinin nasıl davrandığını açıklar; dinamik özellikler ise davranışı güdüleyen ve kişiyi hedeflere yönlendiren unsurlardır.
Cattell, yüzeysel özellikler arasındaki örüntüyü anlamak için Gordon Allport'un derlediği 4.500 kişilikle ilişkili kelime listesinden hareket etmiştir. Eş anlamlı ve benzer kelimeleri eleyerek listeyi 171 kelimeye indirmiş ve bu listeye faktör analizi uygulayarak 16 temel kişilik özelliğine ulaşmıştır.
Bu kaynak kişilik özelliklerini belirlerken üç farklı ölçüm yönteminden elde edilen verileri kullanmıştır: L-verisi (Life data), Q-verisi (Questionnaire data) ve OT-verisi (Objective-test data). L-verisi günlük yaşam durumlarını (okul başarısı, evlilik durumu) kapsar ve 15 kaynak özellik üretir.
Q-verisi öz-bildirim ölçeklerini kapsar ancak öz-bildirimlerin güvenilirliğine dair endişeler barındırır (16 kaynak özellik). OT-verisi ise bireyin ölçülen özellik ile cevap arasında bağlantı kuramayacağı deneysel ve nesnel ölçümleri kapsar ve bu yolla 21 kaynak özellik elde edilmiştir.
Kişilik özellikleri insanın davranışına süreklilik ve tutarlılık katsa da, Cattell durum ve rollerin etkisinin de büyük olduğunu vurgulamıştır. Bir kişinin her davranışı her zaman doğrudan kişilik özelliğiyle açıklanamayabilir; bu noktada durum ve rol kavramları devreye girer.
Durum, zamanın belli bir noktasındaki anlık ruh halini ifade ederken; rol, kişinin toplum içindeki sosyal pozisyonunu ve üstlendiği sorumlulukları belirtir. Bu faktörler davranışın anlık değişimlerini açıklamada kritik rol oynar.
Cattell'ın çalışmaları sonraki özellik kuramcılarına sağlam bir temel oluşturmuş ve 16 P.F. envanteri birçok uygulamalı alanda kullanılmaya devam etmiştir. Ancak kuram pratiklik ve basitlik konusunda yetersiz kalmış, bütün kuramın sayısal ölçüme dayandırılması ise insanın hayatının zengin anlatısından yoksun kalması riski nedeniyle eleştirilmiştir.