Umumi veya kısmi seferberlik hallerinde, fevkalade dönemlerde ve hazırlık safhalarında alelade vasıtalarla karşılanamayan askeri ihtiyaç ve hizmetlerin vatandaşlar, kurumlar ve işletmeler tarafından karşılanmasını zorunlu kılan yasal yükümlülüktür. Örneğin, 3634 sayılı Kanun gereğince kişilerin nakil vasıtalarını veya binalarını ordunun emrine vermesi bu kapsamdadır.
Devletin askeri ihtiyaçları için kullanılacak nakliye vasıtalarının, hayvanların ve binaların tespiti amacıyla yapılan resmi yazım ve kayıt işlemidir. Senede bir defa erlerin yoklamaları zamanında köy ihtiyar heyetleri ve belediye memurları aracılığıyla tahrir defterlerine kaydedilir.
Çekici güç sağlayan, yük çekmekte kullanılan hayvan (öküz, katır, deve vb.) veya motorlu araçları ifade eden askeri ve lojistik terimdir. Kanun metninde nakil vasıtaları ile birlikte anılarak yaş ve cinsiyet kriterlerine göre tahririne tabi tutulmuştur.
Askeri birliklerin hareket halinde veya duraklama dönemlerinde askeri binaların yetersiz kalması durumunda kamuya veya özel şahıslara ait bina, ambar ve konutlara yerleştirilmesidir. Bina sahiplerinin ekonomik faaliyetleri engellenmeden ve oturma hakları korunarak gerçekleştirilir.
Askeri kıtaların işgal edeceği veya konaklayacağı binaların, kullanılacak eşyaların durumunu ve varsa mevcut hasarları belirlemek amacıyla işgalden evvel subay ile mal sahibi veya temsilcisi tarafından imzalanan resmi tutanaktır. Sonradan ihtilaf çıkmasını önlemek için tanzim edilir.
Kanuna aykırı olarak veya izinsiz bir şekilde başkalarına verilen ya da mükellefiyet emrine rağmen saklanan maden, mamul ve mahsullerin devlet tarafından zapt edilerek mülkiyetine el konulması cezasıdır. Kanunda belirtilen usulsüzlüklere karşı uygulanan ağır mali ve mülki yaptırımlardan biridir.
Seferberlik ilanı veya seferberliğe hazırlık kararından itibaren demiryolları, deniz, nehir, hava yolları ve limanların yönetiminin ve nakliyat işlerinin devredildiği en üst düzey askeri sevk ve idare yetkisidir. Bu emirle ulaştırma altyapısı tamamen askeri amaçlar doğrultusunda çalışmaya başlar.
Millî Müdafaa Mükellefiyeti kanun hükümlerini yerine getirmemek, mal beyanında veya bildirimlerde bilerek yanlış bilgi vermek ya da askeri makamlara ait maden ve sınai tesisleri kasıtlı olarak işletmemek gibi hileli ve hukuka aykırı tutumları ifade eder. Ağır hapis ve para cezalarını gerektirir.
Köylerde tahrir işlerinin, nakil vasıtası değişikliklerinin ve seferberlik hazırlıklarının vaktinde ve doğru olarak yapılmasını takip etmekle görevli, yerel idare organıdır. Kanuna aykırı hareket edenleri komisyonlara bildirmekle yükümlüdürler.
Umumi veya kısmi seferberlik ilan edilen, askeri hareketliliğin ve hazırlıkların yoğun olarak yürütüldüğü coğrafi bölgelerdir. Bu bölgelerdeki iskan ve konaklamalarda belirli gün sınırlarına kadar kira ödenmeme gibi istisnai kurallar uygulanabilir.
Umumi veya kısmi seferberlik hallerinde, fevkalade durumlarda ve hazırlık evrelerinde alelade vasıtalarla temin edilemeyen askeri ihtiyaçların ve hizmetlerin karşılanması için her Türk vatandaşının malını veya emeğini verme zorunluluğudur. Örneğin, ordu için gerekli gıda, binek hayvanı veya binanın kanun çerçevesinde devlete tahsis edilmesi bu kapsamdadır.
Askeri kıtaların ve birliklerin seferberlik veya harp hazırlıkları kapsamında belirli bir noktada toplanması sürecidir. Bu toplanma anlarında ortaya çıkan acil iaşe ve ikmal ihtiyaçları Millî Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu hükümleriyle karşılanır.
Seferberlik durumunda ordu tarafından kullanılacak olan kara nakil vasıtalarının, hayvanların ve sınai tesislerin barış zamanından itibaren düzenli olarak yazılması, muayene edilmesi ve sınıflara ayrılması işlemidir. Örneğin, tahrir heyetlerinin köy köy dolaşarak at, katır ve öküzleri yaş ve cinsine göre deftere kaydetmesi bu tanımın somut karşılığıdır.
Millî Müdafaa Mükellefiyeti yoluyla halktan veya müesseselerden alınan mal, malzeme, araç ve gereçleri resmi olarak teslim alan ve karşılığında makbuz veren yetkili askeri kurul veya heyettir. Teslimatlar bu heyetler huzurunda ve resmi makbuz karşılığında gerçekleştirilir.
Yürüyüş veya tevakkuf halinde bulunan askeri kıtaların, erlerin ve hayvanlarının binalara yerleştirilmesidir. Sahiplerinin imkanları göz önüne alınarak yapılan yerleştirmeye 'iskân', bu şartlar gözetilmeksizin ihtiyaç nispetinde yapılan geçici yerleştirmeye ise 'konaklama' denir.
Askeri ve sınaî faaliyetler ile nakil vasıtalarının hareket etmesini sağlayan kömür, benzin, mazot, gaz yağı ve benzeri yakıt maddelerinin tümüdür. Bu madenleri işletenler, seferberlik hallerinde ürünlerini askeri makamların emrine amade etmek zorundadır.
Millî Müdafaa Mükellefiyeti kapsamında el konulan veya tedarik edilen mal, hizmet, bina veya nakil vasıtalarının piyasadaki güncel parasal değerini (rayicini) resmi olarak belirlemek üzere belediyeler veya ticaret ve sanayi odaları tarafından düzenlenen resmi belgedir.
Kanun hükümlerine aykırı olarak askeri makamların izni olmaksızın başkalarına verilen veya gizlenen çıkarılmış madenlerin, sınai mamullerin veya mahsullerin kimin elinde olursa olsun devlet tarafından zorla zapt edilip alınması cezai yaptirimidir.
Mülki teşkilatın bulunmadığı yerlerde veya müstacel (acil) durumlarda, ana millî müdafaa mükellefiyeti komisyonlarına bağlı olarak nahiye merkezlerinde veya köylerde muhtar ve ihtiyar heyetleri tarafından geçici olarak kurulan karar ve uygulama organıdır.
Millî Müdafaa Mükellefiyeti tazminat bedellerine ve hasar iddialarına karşı mahkemelere yapılan itirazların ve davaların hızlı, kısa sürede ve masrafsız bir şekilde görülmesini sağlayan yargılama usulüdür.
Barış veya eğitim dönemlerinde askeri birliklerin harp taktiklerini uygulamak üzere arazide gerçekleştirdikleri tatbikatlardır. Bu manevralar sırasında şahıslara ait arazilerde veya binalarda oluşan zararlar devlet tarafından tazmin edilir.
Türkiye'de yetiştirilen ve kanunun (1) numaralı cetvelinde belirtilen toprak mahsulleri ile ipek kozasından alınan, genel nispeti %10 olan kanuni vergidir. Örneğin buğday, arpa ve pamuk gibi ürünler bu vergiye tabidir.
Bir malı fiili hakimiyeti altında bulunduran, kullanan kimse olup kanun tatbikatında arazinin ve ipek kozasının zilyedi mahsulün sahibi kabul edilir. Örneğin tarlayı ekip biçen kişi o tarlanın zilyedi olarak vergi mükellefi sayılır.
Birden fazla borçlunun borcun tamamından zincirleme olarak sorumlu olması durumudur. İştirakli icar veya ortaklı işletmelerde mal sahibi ile kiracı veya ortak verginin ödenmesinden müteselsilen sorumludur.
Vergilerin tarh ve tahakkuk işlemlerinin yürütüldüğü, mali gelirlerin toplandığı resmi dairedir. Toprak Mahsulleri Vergisi, mahsulün elde edildiği kaza varidat dairesince tarholunur.
Mükelleflerin ekim yerleri, bahçeler, tohum miktarları, ağaç sayıları gibi tarımsal bilgilerini belediyelere veya muhtarlıklara bildirmek zorunda oldukları resmi kaydetme belgesidir.
Vergiye tabi mahsullerin miktarını tahmin etmek amacıyla her şehir, kasaba, köy veya çiftliğin ayrı ayrı birer birlik addolunduğu idariimari birimdir. Her birliğin işlerini yürütmek üzere birlik mümessili seçilir.
Her vilayet ve kaza merkezinde vali veya kaymakam başkanlığında kurulan; mahsul miktarını tespit eden, vukuf heyetlerini görevlendiren ve itirazları karara bağlayan resmi komisyondur.
Kazalarda tahmin komisyonunun teklifiyle kurulan, biri memur ikisi ziraat erbabından oluşan ve istihsal yerlerini yerinde dolaşarak mahsul miktarını tahmin eden bilirkişi heyetidir.
Tahmin komisyonu kararlarına itiraz edilmesi durumunda bölgeye gönderilen, daha önce o sahaya gitmemiş olan vukuf heyeti olup mükellefiyet miktarını kesin olarak karara bağlar.
Ödenmesi gereken vergi borçlarının, kanuni sebeplerle (örneğin tabii afetler nedeniyle mahsulün zarar görmesi) devlet tarafından silinmesi, ortadan kaldırılması işlemidir.
Servet ve kazanç sahiplerinin servetleri ve fevkalâde kazançları üzerinden alınmak ve bir defaya mahsus olmak üzere tesis edilen olağanüstü bir mükellefiyettir. Örneğin, kanunun 1. maddesi gereğince bu vergi sadece bir kez uygulanmak üzere kanunlaşmıştır.
Verginin muhatabı olan gerçek kişiler (hakiki) ile tüzel kişiliğe sahip şirket, kurum ve teşekküllerdir (hükmi). Kanunun 2. maddesi bu kişileri vergiye tabi zümreler olarak tanımlar.
İşinin idaresine ve büyüklüğüne halel getirmeksizin varlık vergisi mükellefiyetini ifa edebileceği kanunda yazılı komisyonlarca tespit edilen çiftçilerdir. Bu kişilerin mükellefiyetleri varlıklarının yüzde beşini geçemez.
Binaların bir yıllık gelirleri ile arsaların vergide kayıtlı kıymetleridir. Örneğin, binasının bir yıllık gayrisafi iradı 2.500 liradan ve arsası 5.000 liradan yukarı olanlar vergi zümresine dâhildir.
Her vilayet ve kaza merkezinde mülkiye memurunun başkanlığında kurulan, mükelleflerin vergi derecelerini ve ödenecek miktarları belirlemekle görevli kuruldur. Komisyonlar kararlarını oy çokluğuyla alır.
Anonim, komandit, limitet ve sermayesi üzerinden kazanç dağıtan kooperatif şirketlerin ödeyeceği verginin alt ve üst sınır oranıdır. Örneğin anonim şirketlerde bu oran safi kazancın yüzde yetmişinden aşağı olamaz.
Bir mükellef namına aynı mükellefiyet mevzuundan dolayı birden fazla vergi tarh edilmiş olması durumudur. Bu durumda en yüksek olanı bırakılır ve diğerleri mal memuru tarafından silinir.
Borçlarını bir ay içinde ödemeyen mükelleflerin, borçlarını tamamen ödeyinceye kadar askeri mahiyette olmayan umumi veya belediye hizmetlerinde çalıştırılması zorunluluğudur. Çalıştırılanların ücretlerinin yarısı borçlarına mahsup edilir.
Mükelleflerin evlerinde, iş yerlerinde ve depolarında bulunan menkul ve gayrimenkul malların vergi ve zamların ödenmesi için yasal güvence teşkil etmesidir. Bu mallar Tahsili Emval Kanunu hükümlerine göre satılabilir.
Kanunda öngörülen süreler içinde tarh edilmeyen veya tahakkuk ettirildikten sonra 1943 mali yılından itibaren 5 yıl içinde tahsil olunmayan vergilerin artık istenememesi durumudur. Takip muameleleri zamanaşımını keser.
Seferberlik ve savaş hallerinde ya da kriz dönemlerinde, ordunun alelade vasıtalarla temin edilemeyen bütün askeri ihtiyaç ve hizmetlerin vatandaşlar tarafından karşılanmasını zorunlu kılan yasal yükümlülüktür. Örnek olarak, sivillere ait nakliye araçlarının veya binaların ordu emrine verilmesi gösterilebilir.
Millî Müdafaa mükellefiyetinin tatbikına başlanacağı, nihayet bulacağı tarihleri ve tatbik sahasını belirleme yetkisine sahip olan Bakanlar Kuruludur. Nizamnamenin yürürlüğe konulması da bu kurulun kararıyla gerçekleşmiştir.
Millî Müdafaa Mükellefiyeti Komisyonları tarafından senede bir defa yapılan, kaza dahilindeki yiyecek, giyecek, nakil vasıtası ve hammadde gibi yurt kaynaklarının miktarının ve türünün yazılı olarak belirlenmesi işlemidir.
Kendi ana karargahından ayrı olarak görev yapan ve tüzüğün 6. maddesi gereğince yetki verilmesi halinde bulunduğu yerde mükellefiyet isteme ve tatbik etme yetkisine sahip olan askeri komutandır.
Zorunluluk, darlık ve kaçınılmaz zaruret durumunu ifade eder. Örneğin tüzükte, muztar haller haricinde bir ailenin yeni istihsal zamanına kadar olan yiyeceklerine mükellefiyet tatkik olunamayacağı belirtilmiştir.
Ordunun teşkilatı arasındaki ambar, depolar veya muvakkaten kurulan merkezlerde mükellefiyet yoluyla getirilen maddeleri, hayvanları veya araçları muayene ederek teslim almaya yetkili mesul kuruldur.
Vatandaşların yaş, cinsiyet, meslek ve kabiliyetlerine göre askeri, kamusal veya ekonomik hizmetlerde bedenen görevlendirilmesidir. Örneğin kadınların dikim, hastabakıcılık veya haberleşme işlerinde çalıştırılması şahsi mükellefiyettir.
Nahiye ve köylerde kurulan, ana komisyonların emirleri doğrultusunda o bölgedeki nakil vasıtalarının ve mükellefiyetlerin uygulanmasını sağlayan muvakkat komisyonlardır.
At, katır ve eşek gibi hayvanlarda orduya elverişsizliği gerektiren, bel kısmındaki zayıflık, çöküntü veya iş görme yeteneğini azaltan kronik bedeni arızadır.
Tek tırnaklı hayvanlarda görülen, Hayvan Sağlık Zabıtası Kanunu'na göre tahrir edilmeyen ve orduya alınmayarak derhal mahalli hükümete ihbar edilmesi zorunlu olan bulaşıcı ve ölümcül hastalıktır.
Nakil vasıtası sahiplerine seferberlik veya hazırlık durumunda araçlarını belirlenen toplama merkezine getirmeleri için tebliğ edilen resmi çağrı belgesidir.
Millî Müdafaa Mükellefiyeti Komisyonları tarafından mükellefiyet emirlerinin numara ve tarih sırasıyla kaydedildiği ve takip edildiği resmi kütük defteridir.
Askeri makamlarca tanzim edilerek tazminat bedellerinin mal memurluklarından ödenmesini (nakten veya bono olarak) sağlamak üzere ita emrine raptedilen resmi belgedir.
Tedavisi imkansız müzmin veya bünyevi hastalıklara muztar olan kişilerin tamamen muaf tutulmak yerine, sağlık durumlarının elverdiği muayyen ve sınırlı mükellefiyetleri yapabileceklerini gösteren sağlık raporudur.
Hava taarruzlarına ve düşman saldırılarına karşı sivil halkın can ve mal güvenliğini korumak amacıyla kurulan, erkek ve kadın şahsi mükelleflerin görev aldığı koruma birimleridir.
Askeri birliklerin, subayların ve erbaşların barınması için binaların, ahırların ve konaklama mahallerinin sahiplerinin hakları gözetilerek ordu emrine tahsis edilmesi yükümlülüğüdür.
Kömür ve benzeri yakıt maddelerinin çıkarıldığı maden ocaklarıdır. Bu madenleri işletenler, ciheti askeriyenin nezareti altında yakıt teslimi suretiyle mükellefiyete tabi tutulurlar.
Fabrikalar, imalathaneler ve üretim tesisleridir. Bu müesseselere, askeri ihtiyaçları karşılamak üzere doğrudan üretim yaptırma veya devlet eliyle işletme mükellefiyeti konulabilir.
Bir olayın, durumun, tespitin veya el koyma işleminin taraflarca imzalanarak resmiyet kazandırıldığı tutanak belgesidir. Örneğin, işletmelere el konulurken düzenlenen üç nüshalı tutanak gibi.
Gümrüğe gelen eşyanın konulduğu, korunduğu ve ticaret mallarının stoklandığı kapalı depolardır. Bu yerlerdeki tüccar mallarına millî müdafaa mükellefiyeti uygulanabilir.
Askeri hizmetlerde görevlendirilen şahsi mükelleflere (kaput, takım elbise, çamaşır, ayakkabı vb.) verilen giyim ve donatım malzemeleridir.
Şahsi mükellefiyete tabi kişilerin veya hayvanların aşırı yıpranmasını önlemek amacıyla belirli aralıklarla değiştirilmesi, nöbetleşe çalıştırılması usulüdür.
Hayvanlarda veya taşıtlarda görülen kusur, arıza, sakatlık veya kusurlu durum anlamına gelen teknik bir terimdir.
II. Dünya Savaşı'nın getirdiği olağanüstü askeri masrafları ve bütçe açıklarını karşılamak amacıyla, tarım ürünlerinden alınan ve geçici nitelik taşıyan özel bir vergidir. Aşar vergisinin aksine saltanatın sefahatine değil, milli müdafaaya ve adil bölüşüme hizmet etmek amacıyla çıkarılmıştır.
Devletin, Milli Korunma Kanunu hükümlerine dayanarak piyasa fiyatlarının altında veya belirli resmi fiyatlarla tarım ürünlerini zorunlu olarak satın alması işlemidir. Tasarıda Toprak Mahsulleri Ofisi bu süreçte etkin rol oynamıştır.
Meclis genel kurulunca toprak mahsulleri vergisi tasarısını ve ilgili kanun tekliflerini detaylıca incelemek üzere Adliye, Bütçe, Dahiliye, Gümrük ve İnhisarlar, Maliye ve Ziraat encümenlerinden seçilen milletvekillerinden oluşan geçici komisyondur.
Birden fazla borçlunun veya mükellefin bir borcun ödenmesinden zincirleme ve ortaklaşa sorumlu olması durumudur. Tasarıda ortakçı ve arazi sahibinin verginin ödenmesinde müteselsilen sorumlu olduğu hükme bağlanmıştır.
Belediyeler ve köy ihtiyar meclisleri tarafından, mükelleflerin beyanlarına dayanarak her mahsul yılında ekim yapılan istihsal yerlerini ve bu yerlerden beklenilen ürün miktarlarını gösteren resmi kayıtlardır.
Tarım ürünlerinin (hububat ve bakliyatın) miktarını harman yerlerinde bizzat ölçmek ve tartmakla görevli, mülki amir tarafından tayin edilen memur ve yerel üyelerden oluşan denetim ekibidir.
Miktarları ölçü ile değil beyan ile tespit edilecek mahsuller için (tarla, bahçe, sergi ve böcekhaneleri gezip) fiili üretim miktarını tahmin ederek hazırlık cetvellerini kontrol eden heyettir.
Aynen alınacak vergilerin (hububat ve bakliyatın) ölçümünden hemen sonra köylerde geçici olarak muhafaza edildiği ve yasal teslim sürelerinin başlatıldığı resmi depolama yerleridir.
Devletin alacak olduğu vergi ve borçların, sel, dolu, yangın veya kuraklık gibi mücbir sebepler (fevkalâde arızalar) yüzünden ürünün zarar görmesi halinde, yasal şartlar oluştuğunca tamamen veya kısmen silinmesi işlemidir.
Vergilerin tarh edilmesi veya tahsil edilmesi için kanunda belirtilen sürelerin geçmesi durumunda alacağın hukuken düşmesidir. Kanuna göre takip eden mahsul yılına kadar tarh edilmeyen vergiler aranmaz, katileşen vergiler ise 5 yılda zamanaşımına uğrar.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde tarım ürünlerinden alınan ve cumhuriyetin ilk yıllarında köylünün kalkınması için kaldırılmış olan geleneksel köylü vergisidir. Meclis tartışmalarında bu vergiye dönülmediği sıkça vurgulanmıştır.
Tarım arazisinin maliki ile araziyi işleyen kiracı veya ortak arasında yapılan, elde edilen ürünün sözleşme gereği paylaşıldığı ortaklı işletme biçimidir.
Vergilerin tarh, tahkim ve tahsil işlemlerinin yürütüldüğü maliye teşkilatına bağlı resmi gelir dairesidir.
Bir malı veya araziyi fiilen elinde bulunduran, kullanan kimse olup bu kanunda arazinin zilyedi doğrudan mahsulün sahibi kabul edilmiştir.
Devletin ödenmeyen amme alacaklarını, vergilerini ve borçlarını cebri icra ve haciz yoluyla tahsil etmesini sağlayan temel kanundur.
Ticari ve sınai işlemler üzerinden alınan dolaylı bir vergidir. Tasarı ekinde zeytin, susam ve ayçiçeği üreticilerinin zati ihtiyaçları için bu vergiden muaf tutulması düzenlenmiştir.
Zeytin, ayçiçeği ve susam gibi yağlı tohumların sıkılarak yağına dönüştürüldüğü imalathanelerdir.
Devlet dairelerinde ve bu verginin uygulanmasında geçici veya kadrolu olarak görevlendirilen memur ve hizmetlilerdir.
3692 sayılı kanuna göre kurulmuş olan, vergi tarhiyatlarına ve zamlara karşı yapılan itirazları inceleyip karara bağlayan yetkili kurullardır.
Savaş dönemi koşullarında ülkenin güvenliğini ve ordunun iaşesini sağlamak için yürütülen olağanüstü askeri ve ekonomik hazırlık faaliyetleridir.
Zirai üretim kapsamında olmasına rağmen, özel olarak Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu'nun 1. maddesiyle vergi kapsamına dâhil edilen değerli hayvansal/tarımsal üründür.
Normal kadro maaşından ayrı olarak, memurlara bu kanunun uygulanmasındaki ek görevleri ve fazla çalışmaları karşılığında ödenen ek ödemedir.
Piyasada o an geçerli olan, belediye meclisleri veya encümenleri tarafından takdir olunan resmi ve piyasa ortalaması mal fiyatıdır.
Vergi miktarını, ölçüm ve tahmin sonuçlarını mükellefe bildirmek üzere düzenlenen resmi tebligat belgesidir.
Kanuna aykırı olarak kaçırılan, saklanan veya yasak yerlere nakledilen vergiye tabi ürünlerin devlet tarafından zapt edilerek mülkiyetine el konulmasıdır.
Üstü örtülü olmayan, yapı niteliği taşımayan tarla, bağ, bahçe ve bostan gibi taşınmazları ifade eder. Metne göre bu tür gayrimenkuller, Millî Korunma Kanunu'nun kira bedeli sınırlamaları ve zam hükümlerinin kapsamı dışındadır.
Millî Korunma Kanunu'nun uygulanmaya konulmasından hemen önceki yılı ifade eden hukuki ve mali bir terimdir. Kira artış hesaplamalarında baz alınacak son sözleşme bedelinin tespitinde bu dönemin şartları göz önünde bulundurulur.
Bina Vergisi Kanunu'na göre binalardan elde edilen brüt gelirleri tanımlar. Kanun sonradan inşa edilen veya esaslı tadilat gören binalarda bu iratların doğrudan kira olarak kabul edileceğini belirtir.
Aynı nitelikteki benzer taşınmazları ve emsalleri ifade eder. Belediye encümenleri kira bedeli takdir ederken o mahal veya semtteki mümasilleri göz önünde bulundurur.
Bir taşınmazı haklı bir hukuki sebebe dayanmaksızın, mal sahibinin rızası hilafına veya sözleşme bittikten sonra izinsiz olarak işgal etme durumudur. Metinde bu durumdaki kişilere karşı Sulh Mahkemelerinde doğrudan tahliye davası açılabileceği belirtilmiştir.
Borçlunun veya mal sahibinin iradesi dışında oluşan, önüne geçilmesi imkânsız ve öngörülemez olağanüstü olayları ifade eder. Mal sahibi, haklı tahliye sebeplerinden dolayı boşalttığı yeri mücbir sebep olmaksızın bir yıl içinde başkasına kiralayamaz.
Millî Korunma Kanunu kapsamındaki kira uyuşmazlıklarında ve tahliye davalarında görevli kılınan ilk derece mahkemesidir. Tahliye davaları ve bunlarla birlikte açılan tazminat davaları bu mahkemelerde görülür.
Bir davranışı veya suçu alışkanlık haline getirmeyi ifade eder. Kanunda, 30. madde hükümlerine muhalefeti itiyat edenlerin hapis cezası gibi ağır yaptırımlarla karşı karşıya kalacağı belirtilmiştir.
Yanılma, dalgınlık veya unutma sonucu yapılan hatayı ifade eder. Kanuna muhalefetin kasten değil, hata veya zühülden kaynaklandığı ve düzeltildiği durumlarda cezai takibat yapılmaz.
Kamu adına savcılık tarafından açılan ceza davasını belirtir. Kanunda yer alan suçlar hakkında bir sene içinde dava açılmadığı takdirde amme davasının düşeceği hükme bağlanmıştır.
Kanunun uygulanmasını başlatan; seferberlik, savaş ihtimali veya Türkiye'yi ilgilendiren devletler arası savaş durumlarını ifade eden olağanüstü hallerdir.
Bakanlıklar arasında iş birliği sağlamak ve kanun kapsamında alınacak kararları hazırlamak üzere Başbakanın teklifiyle bakanlar arasından seçilen kuruldur.
Koordinasyon Heyeti'nin çalışmalarını hazırlamak ve alınan kararların uygulanmasını takip etmek amacıyla Başbakanlığa bağlı olarak kurulan operasyonel bürodur.
Hükümetin, sanayi ve maden işletmelerinde üretimi artırmak amacıyla vatandaşları zorunlu ve ücretli olarak çalıştırma yetkisidir.
Tarım üretiminin aksamaması için vatandaşların devlet veya şahıs arazilerinde ücret karşılığı en fazla 1.5 ay zorunlu çalıştırılması yükümlülüğüdür.
Piyasada darlık yaratmak veya fiyatları yükseltmek amacıyla malları stoklama, piyasadan kaçırma veya fahiş fiyatla satma eylemidir.
Kanun kapsamındaki suçları hızlıca yargılamak üzere Adalet Bakanlığı tarafından kurulan, özel yetkili ve hızlı yargılama usulü uygulayan mahkemelerdir.
Kanun kapsamındaki ticari ve sınai alım-satım işlemlerini yürütmek amacıyla Hazine tarafından Hükümet emrine verilen döner sermayedir.
Milli Korunma Kanunu kapsamında yapılan harcamaları ve kurulan müesseselerin hesaplarını incelemekle görevli özel denetim kuruludur.
Kanuna aykırı olarak stoklanan, saklanan veya fahiş fiyatla satılan mallara devlet tarafından el konulması işlemidir.
Fiyat ve stok kurallarına uymayan esnaf ve tüccarların belirli bir süre boyunca ticari faaliyette bulunmasının mahkeme kararıyla yasaklanmasıdır.
8 hektardan fazla arazisi olan toprak sahiplerinin, arazilerinin yarısına kadar olan kısmına hububat ekmeye mecbur tutulmasıdır.
İthal edilen malların iç piyasaya sürülmesinde ithalatçının uygulayabileceği azami kar oranının %20 olarak sınırlandırılmasıdır.
Toptan ticaret yapanların uygulayabileceği toplam kar oranının azami %10 ile sınırlandırılması kuralıdır.
Tüketiciye doğrudan satış yapan perakendecilerin uygulayabileceği kar oranının azami %25 olarak belirlenmesidir.
İthalat ve ihracat fiyat farklarından elde edilen karların toplandığı ve piyasayı dengelemek için kullanılan Ziraat Bankası nezdindeki fondur.
Milli korunma amacıyla belirlenen kritik iş yerlerinde çalışan mühendis, teknisyen ve işçilerin haklı mazeret olmaksızın işi bırakmalarının yasaklanmasıdır.
Satışa sunulan tüm malların üzerine cins, maliyet ve satış fiyatını gösteren etiket konulması veya liste asılması zorunluluğudur.
Perakende alışverişlerde müşterinin talebi halinde satıcının fatura vermek zorunda olduğu, 250 kuruş olarak belirlenen parasal sınırdır.
Kanunun uygulanmasında kusuru görülen memur, müstahdem ve belediye başkanlarına Başbakan tarafından tertip gözetilmeksizin verilen disiplin cezalarıdır.
Tek bir siyasi partinin parlamentoda çoğunluğu sağlayamadığı durumlarda, birden fazla partinin ortak bir program etrafında bir araya gelerek kurduğu hükümet modelidir. Türkiye'de 1961 seçimlerinden sonra kurulan VIII. İnönü Hükümeti, ülkenin ilk koalisyon hükümeti olma özelliğini taşır.
Siyasi parti temsilcilerinden ziyade, kendi alanlarında uzman olan bürokrat, akademisyen ve profesyonellerden oluşan partilerüstü hükümettir. 12 Mart 1971 muhtırasından sonra kurulan I. ve II. Nihat Erim hükümetleri bu modelin en somut örnekleridir.
Ordu komuta kademesinin, hükümete ve parlamentoya doğrudan müdahale etmeden, yazılı bir uyarı metniyle hükümetin istifasını veya politikalarını değiştirmesini talep etmesidir. 12 Mart 1971 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri'nin verdiği muhtıra sonucu III. Demirel Hükümeti istifa etmiştir.
Ülkeyi olağanüstü durumlarda veya seçim dönemlerinde güvenli bir şekilde seçime götürmek amacıyla kurulan, genellikle geniş tabanlı veya tarafsız başbakanlarca yönetilen hükümettir. 1965 yılında kurulan Ürgüplü Hükümeti bu amaca hizmet etmiştir.
Cumhurbaşkanı tarafından kabineyi kurmakla görevlendirilen başbakanın sunduğu bakanlar kurulunun, TBMM'de yapılan oylamada salt çoğunluğun desteğini alamaması durumudur. 1974 yılında kurulan Sadi Irmak Hükümeti güvenoyu alamamasına rağmen yeni hükümet kurulana kadar görevde kalmıştır.
1970'li yıllarda Adalet Partisi, Milli Selamet Partisi, Milliyetçi Hareket Partisi ve Cumhuriyetçi Güven Partisi gibi sağ eğilimli partilerin sol muhalefete karşı bir araya gelerek kurdukları koalisyon hükümetlerine verilen siyasi isimdir. IV. ve V. Demirel hükümetleri bu ittifakın ürünüdür.
Cumhurbaşkanının yurt dışına çıkması, hastalığı veya görevinin sona ermesi durumunda, yenisi seçilene kadar Cumhuriyet Senatosu Başkanı veya TBMM Başkanının bu görevi geçici olarak yürütmesidir. 1980 yılında Fahri Korutürk'ün süresinin dolmasıyla bu süreç kriz halini almıştır.
Silahlı kuvvetlerin anayasal düzeni askıya alarak ülke yönetimine doğrudan el koyması durumudur. 27 Mayıs 1960 tarihinde gerçekleşen askeri müdahale sonrasında I. ve II. Gürsel Hükümetleri kurularak sivil idare askıya alınmıştır.
Parlamentoda tek başına çoğunluğu bulunmayan bir partinin, diğer partilerin dışarıdan desteğini alarak kurduğu hükümet biçimidir. 1977 yılında kurulan II. Ecevit Hükümeti ve 1979 yılında kurulan VI. Demirel Hükümeti bu yapıya örnektir.
Siyasi partilerin doğrudan kontrolünde olmayan, anayasal ve yapısal reformları gerçekleştirmek amacıyla kurulan ve meclisteki partilerin ortak desteğini hedefleyen hükümettir. I. Erim Hükümeti bu iddiayla kurulmuştur.
1950 yılında kurulan, özellikle ABD kökenli yabancı sermayenin Türkiye'ye gelmesini ve yerli özel sektör kuruluşlarıyla iş birliği yapmasını sağlayan aracı finansal kuruluştur.
Marshall Planı yardımlarının dağıtımı ve Avrupa ülkeleri arasında ekonomik iş birliğini geliştirmek amacıyla kurulan, Türkiye'nin de üye olduğu ve 1958 istikrar kararlarının hazırlanmasında rol oynayan uluslararası teşkilattır.
Dış ticarette tek bir döviz kuru yerine, ihraç edilen malın cinsine veya ithal edilen ürünün önemine göre farklı döviz kurlarının ya da primlerin uygulandığı sistemdir.
Hükümete fiyatları belirleme, stokçulukla mücadele etme ve dağıtımı denetleme gibi ekonomiye olağanüstü müdahale yetkileri veren, kriz döneminde yeniden uygulanan kanundur.
Bir ülkenin ithalatını, dış borç ödemelerini ve diğer dış yükümlülüklerini karşılayacak miktarda yabancı para birimine (dövize) sahip olmaması durumudur.
Gümrük vergisinin ithal edilen malın miktarı veya ağırlığı üzerinden değil, o malın fatura değeri (yüzdesi) üzerinden hesaplanıp tahsil edilmesi yöntemidir.
Döviz darboğazı döneminde ithal edilen ürünlerin iç piyasada fahiş fiyatlarla satılmasını engellemek amacıyla kurulan denetim organıdır.
Ekonomideki yüksek enflasyon, bütçe açığı ve dış ticaret dengesizliği gibi kriz durumlarını düzeltmek amacıyla uluslararası kuruluşların tavsiyesiyle uygulanan kemer sıkma programıdır.
Dış ticarette nakit döviz kullanmaksızın, ithal edilen malların bedelinin ihraç edilen mallarla ödenmesi esasına dayanan karşılıklı ticaret yöntemidir.
Bir ülkenin resmi para biriminin diğer yabancı para birimleri karşısındaki değerinin devlet kararıyla düşürülmesidir; 1958 kararlarında TL için uygulanmıştır.
Vatandaşların çocuklarına din eğitimi verip vermeme konusunda tamamen serbest bırakılması ve bu eğitimin zorunlu değil, isteğe bağlı olarak devlet okullarında sunulması esasıdır. Günaltay Hükümeti programında bu hakkın kullanılabilmesi için gerekli imkanların hazırlanacağı belirtilmiştir.
Devletin gelirleri ile giderleri arasında denge kurulmasını ifade eden mali kavramdır. Günaltay Hükümeti, istikrarlı bir ekonomi düzeninin ve sağlam bir mali politikanın her şeyden önce bütçe dengesine dayanması gerektiğine inanarak bu dengeyi koruyucu tedbirler almıştır.
Mükelleflerin doğrudan doğruya kazançları, gelirleri veya servetleri üzerinden devlete ödedikleri vergi türüdür. Hükümet, bu alandaki ıslahat hareketini hızlandırmak amacıyla Gelir Vergisi tasarılarının bir an önce kanunlaşmasını talep etmiştir.
Mal ve hizmetlerin tüketimi veya satışı sırasında fiyatın içine eklenerek dolaylı yoldan tahsil edilen vergilerdir. Programda, vasıtalı vergilerin ve özellikle dönemin yaygın vergisi olan Muamele Vergisi'nin ıslah edileceği taahhüt edilmiştir.
Devlet memurlarının kadro, derece, maaş ve özlük haklarının adil bir şekilde dengelenmesini ve düzenlenmesini sağlayan mevzuattır. Hükümet, devlet dairelerindeki kadroları hizmet ihtiyaçlarına göre ayarlamak için bu kanunlarda ıslahat yapmayı hedeflemiştir.
Marshall Planı kapsamında Amerika Birleşik Devletleri'nden gelen ekonomik yardımların koordinasyonunu sağlamak ve Avrupa ülkeleri arasında ekonomik entegrasyonu artırmak amacıyla kurulan uluslararası kuruluştur. Türkiye bu teşkilatın aktif bir üyesi olmayı hedeflemiştir.
Ticari ve sınai işlemler ile hizmet sektöründeki muameleler üzerinden alınan, dönemin en önemli dolaylı vergi türlerinden biridir. Günaltay Hükümeti, halkın üzerindeki vergi yükünü hafifletmek amacıyla bu verginin ıslah edileceğini açıklamıştır.
Gazete, dergi ve diğer yayın organlarının devlet müdahalesi, sansür veya baskı olmaksızın serbestçe haber yapabilme ve fikir yayabilme hakkıdır. Hükümet, Batı demokrasilerini örnek alarak bu hürriyeti en üst düzeyde güvenceye kavuşturmayı vadetmiştir.
Seçmenlerin milletvekillerini veya temsilcilerini doğrudan doğruya kendilerinin seçtiği, araya ikinci seçmenlerin girmediği demokratik seçim sistemidir. Günaltay Hükümeti bu sistemi demokrasinin en mükemmel şekilde belirmesinin teminatı olarak görmüştür.
Savaş dönemi ve sonrasında haksız veya aşırı yüksek kazanç elde edenlerden bütçeye kaynak sağlamak amacıyla alınması planlanan ancak meclisteki tepkiler üzerine Günaltay Hükümeti tarafından geri çekilen vergi tasarısıdır.
Milletin kendi kaderini tayin etme gücü ve hakkıdır. Hükümet programında, 14 Mayıs 1950 seçimleriyle birlikte Türk tarihinde ilk kez milli iradenin tam ve serbest bir şekilde tecelli ettiği vurgulanmaktadır.
Belirli mal ve hizmetlerin üretim ve ticaretinin tamamen devlet kontrolünde ve tekelinde olması durumudur. Programda, bu durumun hem üreticiyi hem de tüketiciyi mağdur ettiği belirtilerek asgari düzeye indirilmesi hedeflenmiştir.
Sermayesinin tamamı veya büyük bir kısmı devlete ait olan, iktisadi alanda faaliyet gösteren kamu kuruluşlarıdır. Menderes, bu kuruluşların gümrük duvarları arkasında verimsiz çalıştığını ve ürünleri pahalıya sattığını savunmuştur.
Kişilerin veya özel şirketlerin kendi sermayeleriyle ekonomik faaliyette bulunmaları esasıdır. Programda, iktisadi hayatın asıl sahibinin özel teşebbüs olması gerektiği ve devletin sadece istisnai durumlarda devreye girmesi gerektiği savunulmuştur.
Devletin gelirleri ile giderlerinin birbirine eşit olması durumudur. Menderes Hükümeti, israfı önleyerek ve tasarruf tedbirleri alarak bütçeyi gerçek anlamda dengeli hale getirmeyi en önemli mali hedef olarak belirlemiştir.
Çalışanların, iş şartlarını düzeltmek amacıyla topluca işi bırakma hakkıdır. Programda, bu hakkın sosyal düzeni ve ekonomik uyumu bozmayacak şekilde kanunlaştırılacağı taahhüt edilmiştir.
Yasama, yürütme ve yargı güçlerinin tek bir organda toplanması ilkesidir. Programda, mevcut anayasanın kuvvetler birliğine dayanmasının tek parti hakimiyetine yol açtığı belirtilerek bu durum eleştirilmiştir.
Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması, devletin inançlar karşısında tarafsız olmasıdır. Programda laiklik; dinin devlet siyasetine alet edilmemesi ve din dersleri ile din adamı yetiştirme faaliyetlerinin devlet güvencesiyle yapılması olarak tanımlanmıştır.
ABD Başkanı Harry Truman tarafından 1947'de ilan edilen ve Sovyet tehdidine karşı Türkiye ve Yunanistan'a askeri ve ekonomik yardım öngören dış politika stratejisidir. Programda bu yardımlardan dolayı ABD'ye teşekkür edilmiştir.
Hastalıklar ortaya çıkmadan önce gerekli önlemleri alarak toplum sağlığını korumayı amaçlayan tıp dalıdır. Programda sıtma ve verem gibi sosyal hastalıklarla mücadelede koruyucu hekimliğe önem verileceği belirtilmiştir.
Devletin gelir ve giderlerinin birbirine eşit olmasını öngören maliye politikası ilkesidir. Refik Saydam hükümetleri, devlet itibarını korumak ve enflasyonist baskıları önlemek amacıyla bu ilkeyi maliyenin en temel taşı olarak kabul etmiştir.
Ekonomik kalkınmanın devlet eliyle, planlı bir şekilde yürütülmesini öngören CHP ilkesidir. Metinde, devletin iktisadi teşekküllerinin işletilmesi ve denetlenmesinin bu ilke doğrultusunda ihtiyaç sırasına göre yapılacağı belirtilmiştir.
II. Saydam Hükümeti döneminde Nafıa Vekaleti'nden nakliyat ve haberleşme, İktisat Vekaleti'nden ise deniz nakliyatı işleri alınarak yeni kurulan Ulaştırma Bakanlığı'dır. İşlerin daha uzmanlaşmış ve hızlı yürütülmesi amacıyla ihdas edilmiştir.
İktisat Vekaleti'nin bölünmesiyle iç ve dış ticaret işlerini yürütmek üzere kurulan yeni bakanlıktır. İktisat Vekaleti'nin sadece sanayi ve maden işleriyle ilgilenmesi sağlanarak ticaret işleri bu yeni vekalette toplanmıştır.
Cumhuriyet döneminde bayındırlık ve imar işlerinden sorumlu olan bakanlıktır. II. Saydam Hükümeti döneminde yapılan reformla görev alanı daraltılarak sadece inşaat işleriyle sınırlandırılmıştır.
Ülkenin genel ekonomi, sanayi ve ticaret politikalarını yürüten bakanlıktır. II. Saydam Hükümeti döneminde yapılan bölünmeyle görevi sadece sanayi ve maden işleriyle sınırlandırılmıştır.
İhraç edilen tarım ve sanayi ürünlerinin dış piyasalarda revaç bulması ve kalitesinin korunması amacıyla belirli standartlara bağlanması faaliyetidir. I. Saydam Hükümeti programında mühim ihraç mallarının standartlanmasına vüsat verileceği belirtilmiştir.
Bir ülkenin dış dünya ile yaptığı ekonomik işlemler neticesinde oluşan ödemeler dengesidir. Hükümet, dış ticarette karşılıklı menfaatler yoluyla bu dengenin mütevazin (dengeli) olmasına dikkat edeceğini açıklamıştır.
Cumhuriyetin kuruluş döneminde hayata geçirilen ve toplumsal yapıyı çağdaşlaştırmayı amaçlayan yasalardır. I. Saydam Hükümeti, bu kanunların milli bünyede sarsılmaz ve kararlı bir şekilde uygulanmasına devam edeceğini vurgulamıştır.
Devletin belirli mal ve hizmetlerin üretim ve ticaretini kendi tekeline alması durumudur (Tekel idaresi). Hükümet programında inhisarlarda mali hedeflerin yanı sıra iktisadi ve sıhhi hedeflerin de gözetileceği belirtilmiştir.
Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından 1947 yılında yayımlanan, çok partili hayata geçişte iktidar ve muhalefet ilişkilerini düzenleyen, devletin her iki tarafa da eşit mesafede duracağını garanti eden tarihi belgedir.
Seçmenlerin milletvekillerini doğrudan doğruya kendilerinin seçtiği, aracı bir seçmen heyetinin bulunmadığı demokratik seçim sistemidir.
Çok partili siyasi yaşamda, iktidar ve muhalefet partilerinin kanunlar çerçevesinde baskı görmeden, eşit haklarla serbestçe çalışabilme güvencesidir.
Devletin ekonomik faaliyet yürüteceği alanlar ile özel teşebbüse bırakılan alanların uzun vadeli planlarla kesin olarak ayrılması ve devletin özel sektörle rekabet etmemesi ilkesidir.
Topraksız veya az topraklı köylülere tarımsal üretimi artırmak ve sosyal adaleti sağlamak amacıyla devlete ait arazilerin adalet dairesinde dağıtılması faaliyetidir.
Merkez Bankası tarafından piyasaya yeni kağıt para sürülmesi işlemidir; II. Saka Hükümeti bütçe açıklarını kapatmak için bu yönteme kesinlikle başvurmayacağını açıklamıştır.
Üretimde maliyetleri düşürmek, kaliteyi yükseltmek ve verimliliği artırmak amacıyla en modern teknolojilerin ve bilimsel yöntemlerin kullanılmasıdır.
Kişilerin doğrudan doğruya elde ettikleri gelir veya sahip oldukları servet üzerinden, ödeme güçlerine göre adaletli şekilde alınan gelir vergisi gibi doğrudan vergilerdir.
Anayasal sınırlar içinde basının en geniş eleştiri hakkına sahip olması, ancak aynı zamanda bireylerin şeref ve haysiyetinin de yasal güvence altında tutulması dengesidir.
Devlet bütçesindeki açıkları kapatmak amacıyla memur kadrolarının daraltılması, lüks harcamaların kısılması ve doğrudan üretken olmayan kamu yatırımlarının ertelenmesidir.
Savaş döneminde halkın ve ordunun beslenme, giyim ve temel tüketim ihtiyaçlarının karşılanması sorunudur. I. Saraçoğlu Hükümeti, bu sorunu çözmek için Refik Saydam dönemindeki sert fiyat kontrollerini yumuşatarak serbest piyasa mekanizmalarını devreye sokmuştur.
Türkiye'nin İkinci Dünya Savaşı sürecinde uyguladığı, sadece pasif bir tarafsızlık kalmayıp, savaşan her iki blokla da dengeli ve çıkarlara dayalı ilişkiler kurarak harbin dışında kalmayı amaçlayan aktif dış politika stratejisidir.
Savaş yıllarında oluşan yüksek enflasyon ve karaborsa kazançlarını vergilendirmek, piyasadaki para arzını azaltmak ve bütçe açığını kapatmak amacıyla çıkarılan olağanüstü servet vergisidir. Bu vergi sayesinde hazineye 225 milyon lira kaynak sağlanmıştır.
Merkez Bankası tarafından piyasaya sürülen ve tedavülde bulunan toplam kağıt para miktarıdır. Savaş harcamaları nedeniyle 1942 yılında 744 milyon liraya kadar yükselen bu miktar, Varlık Vergisi tahsilatıyla 720 milyon liraya düşürülmüştür.
Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne miras kalan dış borçlar idaresidir. II. Saraçoğlu Hükümeti, bütçeye koyduğu 15 milyon liralık ödenekle bu borcu frank cinsinden ödeyerek tamamen tasfiye etmeyi planlamıştır.
Çiftçilerin tohum, gübre, ilaç, alet ve edevat gibi tarımsal ihtiyaçlarını karşılamak ve üretimi artırmak amacıyla kurulan iktisadi devlet teşekkülüdür. Hükümet bu kuruma koordinasyon fonlarından toplam 10 milyon lira kaynak aktarmıştır.
Köylerin kalkınmasını sağlamak, köylüyü eğitmek ve tarımsal üretimi bilimsel yöntemlerle artırmak amacıyla kurulan eğitim kurumlarıdır. Metinde bu enstitülerin öğrenci sayısının dört yıl içinde 3.000'den 12.000'e yükseldiği belirtilmiştir.
Savaş ve seferberlik gibi olağanüstü durumlar nedeniyle savunma ve ordu harcamaları için normal bütçeye ek olarak ayrılan özel ödeneklerdir. 1942 yılında bu tahsisatların toplamı 313 milyon lirayı aşmıştır.
Hükümetin belirlediği resmi fiyatlar (narh) nedeniyle malların piyasadan çekilmesi sonucu, gizli ve yasal olmayan yollarla çok yüksek fiyatlardan satılması durumudur. Saraçoğlu, sert tedbirleri gevşeterek bu pazarı yok etmeyi hedeflemiştir.
Hükümetin piyasadaki aşırı fiyat artışlarını engellemek ve dar gelirli vatandaşlara ucuz gıda sağlamak amacıyla doğrudan yaptığı müdahaleli ürün satışlarıdır. Ekmek, un ve şeker gibi maddelerde bu yöntem uygulanmıştır.
Cumhuriyetin temel ilkelerinden biri olup, özellikle savaş döneminde iktisadi hayatın devlet eliyle düzenlenmesini, Sümerbank ve Etibank gibi kurumlar aracılığıyla sanayi yatırımlarının devlet tarafından yürütülmesini öngören sistemdir.
1941 yılında uygulanmaya başlanan, dönüştürülebilir para bölgeleriyle yapılan dış ticarette ithalatçılardan resmi kurun %48'i oranında ek fark alınmasını, ihracatçılara ise getirdikleri döviz için %40 oranında prim ödenmesini öngören kambiyo politikasıdır.
İthal edilen malların değerleri üzerinden değil, adet, ağırlık, uzunluk gibi fiziki ölçü birimleri üzerinden sabit bir miktar olarak alınan gümrük vergisi sistemidir. Savaş yıllarında enflasyon yükselirken bu oranların sabit tutulması devletin vergi gelirlerini düşürmüştür.
1941 yılında Refik Saydam hükümeti döneminde, savaş koşullarında ithalatı ve ithalatçıları devlet denetimi altında tutmak, piyasadaki mal arzını ve fiyatlarını kontrol etmek amacıyla kurulan kurumsal yapıdır.
Savaş yıllarında (1941) stratejik bir ürün olan akaryakıtın ithalatını, depolanmasını ve yurt içindeki dağıtımını devlet eliyle organize etmek ve denetlemek amacıyla kurulan resmi kurumdur.
Savaş döneminde ithalat faaliyetlerini tek bir çatı altında toplayarak hükümetin dış ticaret üzerindeki denetimini kolaylaştırmak amacıyla oluşturulan zorunlu mesleki ve idari örgütlenmelerdir.
Başbakan Refik Saydam'ın vefatından kısa bir süre önce yürürlüğe koyduğu ve 1942-1945 yılları arasında bütçeye 91 milyon TL gelir sağlayan, tarım kesimini olumsuz etkileyen vergi türüdür.
İkili kur sisteminde ithalatçıların Merkez Bankası'ndan döviz alırken resmi kurun üzerine ödemek zorunda oldukları %48 oranındaki ek mali yükümlülüktür.
Bir ülkenin ihraç ettiği malların değerinin ithal ettiği malların değerinden fazla olması durumudur. Savaş yıllarında askeri ithalatın dış kredilerle karşılanması sayesinde Türkiye bu fazlayı elde etmiştir.
Ülkedeki toptan ticaret düzeyindeki fiyat değişimlerini ölçen göstergedir. Savaş yıllarında Türkiye'de bu endeks %350 artarak müttefik ve mihver ülkelerine kıyasla rekor düzeyde bir enflasyona işaret etmiştir.
Ülke ekonomisinin kendi iç dinamikleri dışında, dünya genelindeki savaş, lojistik kesintiler ve küresel arz daralması gibi kontrol edilemeyen uluslararası gelişmelerin ülke ticaretini şekillendirmesidir.
Devletin ekonomik hayata doğrudan müdahale ederek hem üretim hem de dağıtım süreçlerini kontrol altında tuttuğu, özel teşebbüsün alanını daraltan devlet modelidir. Metinde tek parti döneminin bu yapısı eleştirilerek özel sektöre öncelik verileceği belirtilmiştir.
Devlet bütçesinden veya özel sektör kaynaklarından doğrudan üretime, altyapıya ve kalkınmaya yönelik yapılan yatırımlardır. Menderes programında bütçedeki envestisman payının artırılacağı taahhüt edilmiştir.
Belirli mal ve hizmetlerin üretim, ithalat veya satış haklarının tamamen devlet tekelinde bulunması durumudur. Programda, bu durumun hem üreticiye hem de tüketiciye zarar verdiği belirtilerek tekel sınırlarının daraltılacağı açıklanmıştır.
Yasama, yürütme ve yargı güçlerinin tek bir organda (mecliste) toplanması esasıdır. Metinde, 1924 Anayasası'nın kuvvetler birliği esasına dayanmasının tek parti diktasına yol açtığı savunulmuş ve bu durum eleştirilmiştir.
İşçilerin iş koşullarını iyileştirmek amacıyla topluca işi bırakma hakkıdır. Menderes, batılı demokrasilerde olduğu gibi sosyal düzeni sarsmayacak şekilde bu hakkın kanunlaştırılacağını vaat etmiştir.
Hastalıklar ortaya çıkmadan önce gerekli aşılama, temizlik ve sağlık taramaları gibi önlemlerle toplum sağlığını korumayı amaçlayan tıp dalıdır. Metinde sıtma ve verem gibi hastalıklarla mücadelede bu yönteme ağırlık verileceği belirtilmiştir.
Yeni gelen iktidarın, eski iktidar dönemindeki yöneticileri ve uygulamaları siyasi intikam duygusuyla cezalandırma yoluna gitmemesidir. DP, seçim beyannamesinde bir devir sâbık yaratmayacağını taahhüt etmiştir.
Dinin devlet siyasetine alet edilmemesi ve kanunların yapımında dini kuralların referans alınmaması, aynı zamanda devletin vatandaşların din ve vicdan hürriyetini tam olarak güvence altına alması durumudur.
Tek parti döneminden kalan, basın özgürlüğünü, memur haklarını ve bireysel özgürlükleri kısıtlayan yasal düzenlemelerdir. Metinde Basın ve Ceza kanunlarındaki bu hükümlerin temizleneceği belirtilmiştir.
Ülkenin iç ve dış tehditlere karşı askeri, ekonomik ve manevi güçler kullanılarak korunması sistemidir. Programda ordunun modern silahlarla donatılması ve ABD askeri yardımlarından yararlanılması hedeflenmiştir.
1940 yılında yürürlüğe giren, İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği olağanüstü ekonomik koşullarda devletin fiyatları belirleme, stokçuluğu engelleme, işletmelere el koyma ve zorunlu çalışma yükümlülüğü getirme gibi geniş yetkilerle donatılmasını sağlayan temel kanundur.
Erken Cumhuriyet döneminde devletin ekonomik kalkınmayı sağlamak ve piyasayı düzenlemek amacıyla yatırımları bizzat yapması ve piyasa mekanizmalarına doğrudan müdahale etmesini öngören temel iktisadi ilkedir.
Milli Korunma Kanunu kapsamında, özellikle maden ocaklarında ve tarım sektöründe iş gücü açığını kapatmak amacıyla vatandaşların devlet eliyle zorunlu olarak çalıştırılması uygulamasıdır.
Savaş dönemi kıtlıklarında, devletin belirlediği resmi fiyatların üzerinde, yasa dışı yollarla ve gizlice mal satılması faaliyetidir; MKK bu faaliyetle mücadele etmeyi amaçlamıştır.
Savaş veya kriz dönemlerinde halkın ve ordunun temel gıda ve tüketim maddesi ihtiyaçlarının devlet kontrolünde, adil ve kesintisiz bir şekilde karşılanmasını hedefleyen dağıtım ve tedarik politikasıdır.
Milli Korunma Kanunu ve ilgili kararnamelere aykırı davranan, fiyat sınırlarını aşan veya stokçuluk yapan kişileri hızlı bir şekilde yargılamak amacıyla kurulmuş özel yetkili mahkemelerdir.
1942 yılında çıkarılan, savaş dönemi yüksek karlarını vergilendirmek ve piyasadaki para arzını kısmak amacıyla özellikle gayrimüslim azınlıkları hedef alan olağanüstü servet vergisidir.
Savaş yıllarında tarımsal üretime el koyulmasını, üreticinin ürününün belirli bir kısmını düşük fiyatla devlete satmasını zorunlu kılan ve MKK ile paralel uygulanan yasal düzenlemedir.
Devletin temel tüketim maddeleri için piyasada uygulanabilecek en yüksek satış fiyatını yasal olarak belirlemesi ve bu fiyatın üzerinde satış yapılmasını yasaklaması usulüdür.
Ülkenin tüm beşeri, fiziki ve mali kaynaklarının olası bir savaş durumuna karşı askeri ihtiyaçları önceliklendirecek şekilde yeniden organize edilmesi sürecidir.
Vatandaşların temsilcilerini doğrudan doğruya kendilerinin seçtiği sistemdir. Peker Hükümeti programında bu sistemin kuruluşu, devlet hayatını normalleştirecek tarihi bir adım olarak nitelendirilmiştir.
Gücünü kanunlardan ve anayasadan alan, anarşi ve totaliter zihniyetlere karşı devletin ve vatandaşın güvenliğini sağlayan yasal güçtür. Programda hürriyetin korunması için bu otoritenin şart olduğu belirtilmiştir.
Sermayesine tekel idaresinin, üreticilerin ve ticari kurumların katılacağı, tütün üretimini ve ticaretini desteklemek amacıyla kurulması planlanan ihtisas bankasıdır.
Denizcilik sektörünü ve serbest şilepçiliği teşvik etmek, armatörlere finansman sağlamak amacıyla kurulması planlanan denizcilik bankasıdır.
Haberleşme ve PTT hizmetlerinde telgraf ve telefon hatlarının kapasitesini ve hızını artırmak amacıyla kullanılan çok kanallı yüksek frekanslı cihaz sistemidir.
İlk derece mahkemelerinin kararlarını hem maddi hem de hukuki açıdan denetleyen, Yargıtay'ın iş yükünü hafifletmek amacıyla kurulması öngörülen ara derece mahkemeleridir.
Köy okullarına öğretmen ve sağlık memuru yetiştirmek amacıyla kurulan, Peker Hükümeti döneminde de milli duygu ve bilgiyle geliştirilmesi hedeflenen eğitim kurumlarıdır.
İşçileri meslek hastalığı, iş kazası, analık ve yeni eklenecek olan yaşlılık (emeklilik) gibi risklere karşı güvence altına alan devlet destekli koruma sistemidir.
Devlet memurlarının maaş derecelerini, kadrolarını ve dengelerini düzenleyen, günün şartlarına göre revize edilmesi planlanan kanundur.
Belediyelerin ve kasabaların plan, su ve kanalizasyon gibi altyapı projelerini finanse etmek ve ortaklıklar kurmak amacıyla yetkilendirilen bankadır.
Tekel altında bulunan mallardan (örneğin çay ve tütün) devlet tarafından alınan özel vergidir. Programda çay üzerindeki bu resmin %50 oranında indirileceği müjdelenmiştir.
II. Dünya Savaşı sırasında hükümete, savunma ihtiyaçları doğrultusunda vatandaşların iş gücüne, taşıtlarına ve her türlü üretim araçlarına el koyma veya zorunlu çalıştırma yetkisi veren olağanüstü hal kanunudur.
1940 yılında çıkarılan ve devlete fiyatları belirleme, stokçuluğu cezalandırma, fabrikalara el koyma ve zorunlu çalışma yükümlülüğü getirme gibi ekonomiye sınırsız müdahale yetkisi tanıyan yasal düzenlemedir.
1942 yılında savaş zenginlerinin haksız kazançlarını vergilendirmek ve bütçe açığını kapatmak amacıyla çıkarılan, ancak uygulamada ağırlıklı olarak gayrimüslim azınlıkların sermayesini tasfiye etmeye dönüşen olağanüstü vergidir.
1944 yılında tarımsal üreticilerden, ürettikleri ürün üzerinden ayni (ürün olarak) veya nakdi olarak alınan ve savaş dönemi bütçesini finanse etmeyi amaçlayan ağır bir tarım vergisidir.
1945 yılında topraksız veya az topraklı köylüye toprak dağıtarak tarımsal üretimi artırmayı ve sosyal adaleti sağlamayı hedefleyen, ancak büyük toprak sahiplerinin muhalefeti nedeniyle tam uygulanamayan kanundur.
1944 yılında toplanan konferansla kurulan, ABD dolarını altına endeksleyerek uluslararası para sistemini düzenleyen ve IMF ile Dünya Bankası'nın kurulmasını sağlayan küresel ekonomik sistemdir.
Savaş sonrasında devletçi sanayileşmeyi sürdürmek amacıyla hazırlanan ancak Marshall Planı yardımları ve değişen liberal dünya düzeni nedeniyle uygulamaya konulamayan sanayi planıdır.
Devletçi politikalardan vazgeçilerek hazırlanan, özel sektörü desteklemeyi, tarımı makineleştirmeyi ve altyapı yatırımlarına öncelik vermeyi hedefleyen liberal eğilimli kalkınma planıdır.
Daha önce ithal edilen tüketim ve ara mallarının yurt içinde kurulacak yerli sanayi eliyle üretilmesini amaçlayan, yüksek gümrük vergileri ve kotalarla yerli üreticiyi koruyan sanayi stratejisidir.
1960 askeri müdahalesi sonrasında, ülkenin ekonomik ve sosyal kalkınmasını beş yıllık planlar dahilinde yürütmek, kaynakları verimli dağıtmak amacıyla kurulan anayasal planlama kurumudur.
Hayvancılık için ayrılmış otlak alanlarının tarımsal üretime açılması amacıyla sabanla işlenmesidir. DP döneminde tahıl üretimini artırmak için Doğu ve İç Anadolu'da meraların sürülmesine göz yumulmuş, bu durum hayvancılığı geriletmiştir.
Devletin üreticiyi korumak amacıyla tarımsal ürünleri piyasa değerinin üzerinde bir fiyatla satın alması politikasıdır. Dönemin hükümeti, Toprak Mahsulleri Ofisi aracılığıyla buğdayı yüksek fiyattan alarak çiftçiyi desteklemiştir.
Toprak Mahsulleri Ofisi'nin buğdayı pahalıya alıp tüketiciye ucuza satması sonucu oluşan mali zararlardır. Bu zararlar Merkez Bankası'ndan borçlanılarak kapatılmış ve enflasyonist baskı yaratmıştır.
Tarımsal faaliyetlerde insan ve hayvan gücü yerine traktör ve biçerdöver gibi makinelerin kullanılması sürecidir. 1950'lerde hızlanan bu süreç üretimi artırırken kırsal işsizliğe yol açmıştır.
Devlet müdahalesinin minimize edildiği, serbest piyasa ekonomisinin ve özel sektör girişimciliğinin ön plana çıkarıldığı ekonomik modeldir. DP'nin ilk yıllarındaki ekonomi politikaları bu yaklaşıma dayanmaktadır.
1950 yılında kurulan ve özel sektöre orta ile uzun vadeli sanayi yatırım kredisi sağlamayı amaçlayan kalkınma bankasıdır. Büyük ticaret bankalarının iş birliğiyle örgütlenmiştir.
Bir ülkenin ithalatı karşılayacak veya dış borçlarını ödeyecek miktarda yabancı para (döviz) rezervine sahip olmaması durumudur. Türkiye'de 1954 yılında bu durum baş göstermiştir.
Dış ticarette gümrük vergilerinin düşürülmesi ve ithalat kotalarının kaldırılarak yabancı malların ülkeye girişinin kolaylaştırılmasıdır. 1954 krizinden sonra bu uygulamaya son verilmiştir.
Daha önce ithal edilen tüketim ve sanayi mallarının, döviz tasarrufu sağlamak amacıyla yurt içinde kurulan yerli sanayi tesislerinde üretilmesi stratejisidir.
Sermayesinin tamamı veya büyük bir kısmı devlete ait olan, iktisadi alanda faaliyet gösteren kamu kuruluşlarıdır. DP döneminde yaşanan döviz krizi sonrası KİT'lere yeniden yatırım yetkisi verilmiştir.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında, ordunun ve kentlerin iaşe ihtiyacını karşılamak ve savaş bütçesini finanse etmek amacıyla tarımsal ürünler üzerinden alınan olağanüstü vergidir.
Savaş veya kıtlık gibi olağanüstü dönemlerde, devletin halkın ve ordunun temel gıda ihtiyaçlarını güvence altına almak için uyguladığı dağıtım, fiyat kontrolü ve tedarik politikalarının bütünüdür.
Osmanlı Devleti döneminde tarımsal üründen alınan ve 1925 yılında cumhuriyet hükümeti tarafından köylüyü rahatlatmak amacıyla kaldırılan, ancak Toprak Mahsulleri Vergisi ile benzerlik gösterdiği savunulan geleneksel tarım vergisidir.
1940 yılında çıkarılan ve hükümete olağanüstü ekonomik yetkiler vererek fiyatları belirleme, zorunlu çalışma yükümlülüğü getirme ve ürünlere el koyma hakkı tanıyan temel savaş dönemi kanunudur.
Verginin para (nakit) yerine doğrudan üretilen tarımsal ürün (buğday, arpa vb.) olarak devlet tarafından teslim alınması yöntemidir.
Buğday, arpa, çavdar ve yulaf gibi temel besin maddelerini oluşturan ve savaş yıllarında Toprak Mahsulleri Vergisi'nin ana matrahını teşkil eden tarımsal ürün grubudur.
İkinci Dünya Savaşı sırasında kentlerdeki ticaret ve sanayi erbabının, özellikle de gayrimüslim azınlıkların savaş zenginleşmesini vergilendirmek amacıyla çıkarılan bir diğer olağanüstü kanundur.
Verginin kanunlara uygun olarak hesaplanması (tarh) ve mükelleften devlet hazinesine aktarılmak üzere toplanması (tahsil) işlemlerinin idari sürecidir.
Savaş döneminde üretimin azalması ve harcamaların artması sonucu paranın değer kaybetmesi ve mal fiyatlarının hızla yükselmesi durumudur.
Hükümetin belirlediği resmi fiyatların dışına çıkılarak, kıt bulunan malların gizlice ve çok yüksek fiyatlarla piyasaya sürülmesi faaliyetidir.
Arazide ekim, dikim, bakım ve yetiştirme yollarıyla bitki, hayvan veya hayvan mahsulleri üreten ya da bunları işleyip değerlendiren ve bu işleri devamlı olarak yapan gerçek kişilerdir.
Ormanlar dışında kalan ve tarla, bağ, bahçe, ağaçlık, çayır ile mera gibi tarımsal üretim ve çiftçilik faaliyetlerinde kullanılmaya elverişli olan arazilerin genel adıdır.
Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu'nun uygulanmasında esas alınan, tam olarak bin metrekarelik (1000 m²) alana eşit olan resmi yüz ölçümü birimidir.
Yüz ölçümü toplamı 500 dönüme kadar (500 dönüm dahil) olan arazi mülklerini ifade eden yasal sınıflandırma kategorisidir.
Yüz ölçümü toplamı 501 dönüm ile 5000 dönüm arasında (5000 dönüm dahil) olan arazi mülklerini kapsayan yasal kategoridir.
Tek bir kişiye ait olan ve toplam yüz ölçümü 5000 dönümü aşan arazi mülklerini tanımlayan yasal kategoridir.
Kültür arazilerinin boş bırakılmayarak yerel ve doğal şartlara uygun biçimde ekim, dikim ve bakımla iktisadi olarak değerlendirilmesi sürecidir; mazeretsiz 3 yıl işlenmeyen arazi işlenmiyor sayılır.
Devletin kamulaştırdığı arazilerin bedelini ödemek üzere çıkardığı, yıllık %4 faizli, 20 yıl vadeli ve kupon ödeme tarihi her yılın 30 Eylül günü olan Hazine tahvilleridir.
Arazi verilen çiftçilere kuruluş, onarım ve işletme kredileri sağlamak amacıyla bütçe ödenekleri ve borç tahsilatlarıyla finanse edilen, Ziraat Bankası bünyesindeki özel kredi kaynağıdır.
Kanunun uygulanmasıyla ilgili Sulh ve Asliye Hukuk Mahkemelerinin görev alanına giren uyuşmazlıkları yerinde çözmek amacıyla Asliye mahkemesi yetkisiyle kurulan mobil yargı kurullarıdır.