Ünite 6: Ünlüsü Sonradan Yuvarlaklaşan Ekler — Önemli Kavramlar

Dilin damak bölgesinden çıkarılan, Eski Anadolu Türkçesinde eklerin yuvarlaklaşmasında (örneğin ilgi eki -Un) temel etken olan genizsi ünsüzdür.

Bir dil biriminin, başka bir birimin yapısına veya ses özelliklerine öykünerek değişmesi sürecidir. Örneğin -sUz ekinin -lU ekine bakarak yuvarlaklaşması bir analojidir.

Bir ismin kime veya neye ait olduğunu bildiren ektir. Metinde 1. ve 2. teklik/çokluk iyelik eklerinin yuvarlaklaşma süreçleri detaylıca işlenmiştir.

Eylemin geçmişte yapıldığının kesin olarak bilindiğini ifade eden -dU'lu eklerdir. 1. ve 2. teklik şahıslarda -m ve -n etkisiyle yuvarlaklaşma görülür.

Fiillere gelerek onları zarf görevinde kullanan eklerdir. Metinde -U ve -IncA ekleri bu kapsamda ele alınmış, -U ekinin yuvarlaklaşma eğilimi vurgulanmıştır.

Sözcük içinde, genellikle telaffuz kolaylığı sağlamak veya vezin gereği ortaya çıkan ses eklenmesidir. 'Az+a+cuk' örneğinde olduğu gibi sınırlı sayıda örnekte görülür.

Vurgusuz orta hece ünlülerinin veya yardımcı eylemlerin kaybıdır. 'Gönül' kelimesinin 'gönli'ye dönüşmesi, bu ses olayının en tipik örneğidir.

Eylemin her zaman yapıldığını bildiren -Ur ekidir. Eski Anadolu Türkçesinde bu dönemde sadece yuvarlak ünlülü şekli kullanılmıştır.

İsim soylu kelimelerin yüklem olmasını sağlayan eklerdir. 1. çokluk şahıs bildirme eki olan -Uz, 'biz' zamirinden gelişmiştir.

Bazı eklerin ses değişimlerine rağmen yazıda değişmeden düz ünlüyle kalmasıdır. Bu durum, sesbilgisi kadar yazım geleneğinin de etkili olduğunu gösterir.