Ünite 5: Herbal Teas Konu 5 — Önemli Kavramlar

Silli epitel hücreleri, perisiliyer sıvı ve mukus tabakasının uyumlu çalışmasıyla solunum yollarına giren yabancı maddeleri ve patojenleri temizleyen doğal savunma mekanizmasıdır. Enfeksiyonlar bu mekanizmanın bütünlüğünü bozarak solunum yolu hastalıklarına zemin hazırlar.

Bitkisel kaynaklı ham maddelerden veya bunların standardize edilmiş ekstrelerinden modern farmasötik formlarda (tablet, kapsül, şurup vb.) üretilen, etkinliği ve güvenliği kanıtlanmış tıbbi ürünlerdir. Solunum yolu enfeksiyonlarında antibiyotiklere alternatif veya destekleyici olarak kullanılırlar.

Tahriş olmuş mukoza yüzeylerini kaplayarak dış irritanlardan koruyan, inflamasyonu azaltan ve özellikle kuru öksürüğü yatıştıran müsilaj gibi maddelerin gösterdiği lokal rahatlatıcı etkidir. Althea officinalis bu etkiyi gösteren en tipik bitkilerden biridir.

Bitkilerin yapısında bulunan, suyla temas ettiğinde şişerek yapışkan, jel benzeri koloidal bir çözelti oluşturan yüksek molekül ağırlıklı polisakkarit yapısındaki maddelerdir. Boğaz mukozasını kaplayarak kuru öksürüğü fiziksel olarak engeller.

Bitkilerde yaygın olarak bulunan, suyla çalkalandığında sabun gibi kalıcı köpük oluşturan, glikon ve aglikon (sapogenin) kısımlarından meydana gelen glikozit yapısındaki bileşiklerdir. Solunum yollarında balgamın viskozitesini azaltarak ekspektoran etki gösterirler.

Mide ve duodenum mukozasındaki reseptörlerin uyarılması sonucu, vagus siniri aracılığıyla solunum yollarındaki salgı bezlerinin refleks olarak uyarılması ve bronş salgısının artırılması mekanizmasıdır. Saponin içeren droglar gastrointestinal sistemden az emildikleri için bu yolla etki gösterirler.

Eucalyptus globulus yapraklarından elde edilen uçucu yağın ana bileşeni olan, güçlü antiseptik ve balgam söktürücü özelliklere sahip monoterpenik bir bileşiktir. Solunum yolu enfeksiyonlarında hem inhalasyon hem de dahili preparatlarda yaygın olarak tercih edilir.

Adaçayı (Salvia) ve çördük otu (Hyssopus) gibi bazı bitkilerin uçucu yağlarında bulunan, yüksek dozlarda nörotoksik ve konvülsiyon yapıcı (havale geçirici) etkilere sahip keton yapısında monoterpenik bir bileşiktir. Bu nedenle tıbbi adaçaylarında oranının %5'in altında olması istenir.

Marrubium vulgare (Bozot) ve Hyssopus officinalis bitkilerinde bulunan, güçlü ekspektoran, acı tonik ve antispazmodik etkilere sahip diterpen lakton yapısındaki etkin maddedir. Solunum yollarındaki spazmları çözerken balgamın atılmasını kolaylaştırır.

Tussilago farfara (Öksürük otu) gibi bazı bitkilerde bulunan, karaciğer üzerinde ciddi toksik (hepatotoksik) ve kanser yapıcı (karsinojenik) etkilere sahip azotlu bileşiklerdir. Bu bileşikleri içeren drogların günlük alım miktarı ve kullanım süresi kesin olarak sınırlandırılmalıdır.

Genellikle bitkilerin kök, kabuk, tohum gibi sert ve odunsu kısımlarından etken maddeleri ekstrakte etmek için, drog üzerine soğuk su eklenip belirli bir süre (genellikle 5-10 dakika) kaynatılması ve ardından süzülmesiyle hazırlanan bitkisel çay hazırlama yöntemidir.

Genellikle bitkilerin yaprak, çiçek gibi narin kısımlarından etken maddeleri elde etmek için, drog üzerine kaynar su dökülüp kaynatılmadan, ağzı kapalı bir kapta belirli bir süre (genellikle 5-15 dakika) bekletilip süzülmesiyle hazırlanan bitkisel çay yöntemidir.

Bitkisel drogun (özellikle Althea officinalis kökü gibi müsilaj ve nişasta içerenlerin) oda sıcaklığındaki su içerisinde, nişastanın çözünmesini önlemek ve sadece müsilajı almak amacıyla uzun süre (örneğin 90 dakika) bekletilmesi işlemidir.

Solunum yollarındaki bronşiyal bezlerin salgı miktarını artırarak veya salgının kimyasal yapısını değiştirerek akışkanlığını sağlayan, böylece birikmiş mukusun yerinden oynatılmasını kolaylaştıran maddelerin gösterdiği etkidir.

Solunum yollarındaki düz kasların kasılmasını (spazmını) engelleyen veya kasılmış olan kasları gevşeterek bronşların genişlemesini sağlayan, böylece nefes almayı kolaylaştıran maddelerin etkisidir. Kekik içindeki timol bu etkiye sahiptir.

Öksürük merkezini baskılayarak veya solunum yollarındaki lokal tahrişi önleyerek öksürük refleksini ortadan kaldıran, özellikle kuru ve verimsiz öksürüğün tedavisinde kullanılan ilaç veya bitkisel maddelerdir.

Solunum yollarında biriken balgamı seyrelterek, hacmini artırarak veya silli epitel hareketlerini hızlandırarak balgamın öksürükle dışarı atılmasını kolaylaştıran ilaçlar veya bitkisel preparatlardır.

Polygala senega (Çıngıraklı ot) köklerinde bulunan, mide-bağırsak mukozasını irite ederek refleks yolla bronşiyal mukus salgısını artıran ve aynı zamanda koyulaşmış balgamın viskozitesini doğrudan azaltan güçlü bir saponozit bileşiktir.

Kekik (Thymus, Origanum) türlerinin uçucu yağlarında yüksek oranda bulunan, güçlü antimikrobiyal, antiseptik ve antioksidan etkilere sahip fenolik bir monoterpenoid bileşiktir. Türkiye kekiğinde oranı %85'e kadar çıkabilir.

Thymus vulgaris ve diğer kekik türlerinin uçucu yağında bulunan, solunum yollarında güçlü sekretolitik ve bronkospazmolitik etkiler gösteren, antiseptik özellikleriyle bilinen fenolik bir bileşiktir.

Inula helenium (Andız otu) gibi Compositae familyası bitkilerinin uçucu yağlarında bulunan, ekspektoran ve bronşiyal spazm çözücü etkileri olan ancak hassas bireylerde ciddi alerjik reaksiyonlara (Compositae alerjisi) yol açabilen bileşiklerdir.

Vücut sıcaklığını dengelemek ve toksinlerin atılmasını sağlamak amacıyla ter bezlerinin salgısını artıran maddelerin etkisidir. Sambucus nigra (Mürver) ve Tilia (Ihlamur) çiçekleri bu etkiyi gösterir.

Meyan kökünün (Glycyrrhiza glabra) kaynatılıp suyunun uçurulmasıyla elde edilen, üst solunum yolu rahatsızlıklarında 0.5 gram, mide ve onikiparmak bağırsağı ülserlerinde ise 1.5-3 gram dozlarında kullanılan koyu renkli meyan balıdır.

Hedera helix (Duvar sarmaşığı) yapraklarında bulunan, bitkinin sık kullanımı durumunda insanlarda alerjik reaksiyonlara ve temas dermatitine yol açabilen doğal bir poliasetilen bileşiğidir.

Tussilago farfara ve Inula helenium gibi bazı bitkilerin kök ve yapraklarında depolanan, fruktoz birimlerinden oluşmuş, prebiyotik özellikler gösteren ve bitkisel çayların kıvamına katkıda bulunan bir fruktozan polisakkaritidir.