Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Ölçme, herhangi bir büyüklüğün kendi cinsinden kabul edilen bir birimle karşılaştırılması işlemi olarak tanımlanır. Fiziksel büyüklüklerin ölçülmesinde her büyüklük için kendine has bir ölçü birimi kullanılırken, elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde de uluslararası kabul görmüş elektriksel birimler devreye girer.
Elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde kullanılan ölçü aletleri oldukça çeşitli tip ve modellere sahiptir. Ancak bu çeşitliliğe rağmen, ortak bazı özellikleri göz önüne alınarak belirli kategoriler altında sınıflandırılabilirler. Bu sınıflandırma kriterleri arasında aletin doğruluk derecesi, ölçülen değeri gösterme biçimi ve kullanım yeri temel alınır.
Ölçü aletlerinin doğru seçilmesi ve kullanılması, sadece ölçüm sonucunun doğruluğunu garantilemekle kalmaz; aynı zamanda hem ölçü aletinin hem de ölçümü gerçekleştiren personelin güvenliği açısından da hayati bir önem taşır. Bu nedenle her ölçüm öncesinde sistemin ihtiyaç duyduğu parametreler eksiksiz bir şekilde analiz edilmelidir.
Yapısal özellikleri bakımından elektriksel ölçü aletleri analog ve dijital olmak üzere temel de iki gruba ayrılır. Bu sınıflandırma, aletin iç mekanizması ve okuma kolaylığı ile doğrudan ilişkilidir.
Analog ölçü aletleri, ölçülen değeri skala taksimatı üzerinde hareket eden bir ibre vasıtasıyla gösteren cihazlardır. Her ne kadar bu aletlerden değer okumak dijital olanlara göre daha fazla dikkat ve tecrübe gerektirse de, analog aletler genellikle çok hassas ölçümlere olanak sağlamalarıyla bilinirler.
Dijital ölçü aletleri ise ölçülen büyüklüğü doğrudan dijital göstergeler üzerinde sayılarla ifade eder. Kullanımları son derece pratik olan bu cihazlar; ayarlanan sınır aşıldığında uyarı sinyali verme ve ölçülen verilerin bilgisayar ortamına aktarılarak işlenmesi gibi gelişmiş ek özellikler sunmaktadır.
Ölçü aletlerinin ölçtükleri elektriksel büyüklüğü kullanıcıya yansıtma biçimleri kendi içinde üçe ayrılır: Gösteren, kaydedici ve toplayıcı ölçü aletleri.
Gösteren ölçü aletleri, o anki değeri skala veya ekran üzerinden gösteren ve yeni bir ölçüme geçildiğinde eski değeri hafızasında tutmayıp sıfırlayan veya değiştiren cihazlardır. Kaydedicili ölçü aletleri ise ölçülen büyüklüğün değerini zamana bağlı olarak bir grafik kağıdı üzerine çizerek kayda geçirir; bu sayede geriye dönük inceleme yapmak mümkündür.
Toplayıcı ölçü aletleri, elektriksel büyüklük değerini zamana bağlı olarak kümülatif şekilde toplar. Ekrandaki değer, ölçümün başlangıcından itibaren biriken toplamı gösterir ve enerji kesilse bile sıfırlanmaz. Evlerimizde ve iş yerlerimizde kullanılan elektrik sayaçları bu sınıfa verilebilecek en net örnektir.
Kullanım alanları ve montaj biçimlerine göre ölçü aletleri taşınabilir ve pano tipi olmak üzere ikiye ayrılır.
Taşınabilir ölçü aletleri; laboratuvarlar, atölyeler ve işletmelerde pratik ve esnek ölçümler yapmak amacıyla tasarlanmış, sabit bir yere kalıcı olarak monte edilmeyen cihazlardır. Genellikle kendilerine ait koruyucu kapalı kutular içinde muhafaza edilirler.
Pano tipi ölçü aletleri ise sanayi tesislerinde, fabrikalarda ve atölyelerde elektriksel değerlerin sürekli takip edilmesi gereken noktalarda kullanılır. Pano veya tablolar üzerine özel aparatlarla sabitlenen bu aletler dik çalışacak şekilde imal edilir ve 72x72, 96x96, 144x144 mm gibi standart ölçü ebatlarında üretilirler.
Ampermetre, doğru veya alternatif akım devrelerinde alıcının çektiği akımı ölçen ve devreye seri bağlanan bir alettir; (A) harfi ile gösterilir. Voltmetre ise devre veya alıcının uçlarındaki gerilimi ölçer, devreye paralel bağlanır ve (V) harfi ile simgelenir.
Lcrmetre, direnç, bobin ve kondansatörlerin direnç, endüktans ve kapasite değerlerini ölçmek için kullanılır (LCR harfleri ile belirtilir). Wattmetre ise alıcıların çektikleri elektriksel gücü ölçer; akım bobini seri, gerilim bobini paralel bağlanır ve (P) ile ifade edilir.
Frekansmetre alternatif akım frekansını (Hz cinsinden ve paralel bağlantıyla) ölçerken; avometre akım, gerilim, direnç ve kısa devre ölçümlerini bir arada yapabilen komutatörlü çok amaçlı bir cihazdır. Multimetreler ise bu özelliklere ek olarak frekans, endüktans, kapasite ve yarı iletken sağlamlık kontrolü yapabilen gelişmiş tümleşik aletlerdir. Osiloskop ise akım ve gerilimin değerini, frekans ve faz farkını ekranda grafiksel olarak gösterir.
Doğru ölçüm yapabilmek ve güvenlik risklerini ortadan kaldırmak için ölçü aleti seçimi büyük bir titizlikle yapılmalıdır. Cihazın ölçeceği enerji türüne (AC veya DC) uygun olması şarttır.
Ölçü aletinin ölçme sınırı, ölçülecek büyüklükten kesinlikle küçük olmamalıdır; sınırı aşan ölçümler hem cihaza hem de kullanıcıya zarar verir. Ayrıca kademe seçimi gerektiren aletlerde doğru kademe seçilerek arızaların önüne geçilmelidir.
Aletin hassasiyeti yapılacak işe uygun olmalıdır. Örneğin devasa bir elektrik motoru ile küçük bir transistörün akım ölçümünde aynı hassasiyet beklenmez. Seçimde doğruluk derecesi (0.1'den 2.5'e kadar altı sınıf), duyarlılık, sabite (ölçme sınırının bölüntü sayısına oranı), ölçme sınırı, ölçme alanı ve enerji tüketimi gibi teknik parametreler dikkate alınmalıdır.