Ünite 2: Ekonomik Bitkiler-Besin Bitkileri 1 — Önemli Kavramlar

Tamamı veya herhangi bir kısmı beslenme amacı ile kullanılan, tahıllar, sebzeler ve meyveler gibi binlerce yıl önce insanlar tarafından keşfedilip kültürleri yapılmış ekonomik değeri olan bitkilerdir. Örneğin, buğday ve mısır gibi temel besin kaynakları bu gruba girer.

Değişik şekillerde işlenerek veya doğrudan insan besini olarak tüketilen, vitamin, mineral ve protein bakımından zengin, alçak bitkiler grubuna ait fotosentetik organizmalardır. Metne göre deniz marulu (Ulva lactuca) bunun somut bir örneğidir.

Yaprakları ince ince kıyrılarak çorba ve salatalara tat vermek için kullanılan, iyi bir protein kaynağı olan, yüksek C vitamini, iyot ve demir içeren yeşil bir alg türüdür.

Kültürde %50'ye varan oranlarda protein ve tüm temel amino asitleri üretebilen, lezzetsiz beyaz bir toz haline getirilerek unlu mamullere katılan tek hücreli bir yeşil algtir.

Ekonomik önemi olan ve Laminariales ordosuna ait büyük makroskopik kahverengi alglerin ortak adıdır. Çin'de 'Hai hai' olarak anılır ve yaklaşık 1000 yıldan beri besin olarak kullanılmaktadır.

Çin'de Zicai, Japonya'da Nori veya Amonori, Batı'da ise Laver olarak bilinen, kuru ağırlığının %30-50'si protein olan ve binlerce yıldır kültürü yapılan kırmızı bir alg cinsidir.

Yaklaşık %65 protein, vitamin ve mineraller içeren, hücre çeperi mukopolisakkaritlerden oluştuğu için sindirimi kolay olan prokaryotik mavi-yeşil bir algtir. İnkalar tarafından Texcoco gölünden toplanıp kurutularak tüketilmiştir.

Rhodophyta ve Phaeophyta divisiolarına ait deniz alglerinden elde edilen, suda çözündüklerinde kolloidal olarak dağılan Agar, Karragen ve Alginat gibi maddelerin genel adıdır.

Gelidium ve Gracillaria gibi kırmızı alglerden elde edilen; pastacılıkta katılaştırıcı, tıpta laksatif ve bakteri kültürlerinde besi ortamı hazırlamada kullanılan önemli bir deniz ürünüdür.

Kırmızı alglerden Chondrus crispus ve Gigartina türlerinden elde edilen, sabitleştirici, ekspektoran ve çikolata yapımında kullanılan kolloidal bir maddedir.

Macrocystis, Laminaria ve Sargassum gibi esmer alglerden soda kürü ve çeşitli kimyasal işlemlerle elde edilen; boya, tekstil ve gıda sanayinde kullanılan asit veya tuz türevidir.

Tersiyer ve Kuaterner dönemlerinde silisli tek hücreli alglerin (diatomelerin) birikmesiyle oluşmuş tortul kayaçlar olup, endüstriyel filtrasyon işlemlerinde filtre olarak kullanılır.

Muhtemel çevresel bozulmaların ve kirliliklerin erken uyarısını veren, deterjan ve boya gibi maddelere karşı hayvanlardan çok daha hassas olan alg organizmalarıdır. Tatlı sularda Selenastum capricornutum buna örnektir.

Kanalizasyon ve atık suların arıtılmasında kullanılan, bakterilerle birlikte alglerin de rol alarak organik maddeleri kararlı formlara soktuğu ve oksijen sağladığı havuz sistemleridir.

Uzay çalışmalarında uzun süreli uçuşlarda insan hayatını desteklemek amacıyla, alglerin bioreaktörlerde karbondioksiti uzaklaştırıp oksijen ürettiği kapalı döngü sistemleridir.

Işıksız, çok nemli, 13-15 °C sıcaklıktaki organik maddece zengin topraklarda yetişen, saf beyaz renkli başlangıç gösterip sonradan kahverengileşen en çok faydalanılan yenilebilir mantar türüdür.

İğne yapraklı ormanlarda ve çayırlarda yetişen, tipik olarak turuncu-sarı renkli, yeşil küf lekeleri taşıyan ve yaşlandıkça yeşillenen aromatik bir mantar türüdür.

Orman açıklıklarında, yol kenarlarında ve yanmış arazilerde bulunan, yumurta şeklinde ve üzerinde düzensiz geniş çukur oyuklar barındıran değerli bir mantar türüdür.

Kumlu, çıplak topraklarda ve çam, sedir, meşe ağaçlarının altında toprağa tamamen gömülü ya da kısmen dışarıda, düzensiz küre şeklinde gelişen bir mantar türüdür.

Meşe, çam ve kayın gibi ağaçların altında asitli topraklar üzerinde bulunan, iyi pişmiş kabarmış bir çöreğe benzeyen kestane rengi lezzetli bir mantardır.

Yaprak döken orman altlarında yetişen, şapkası koyu portakal renkli veya sarımsı turuncu olan, lamelleri saptan serbest ve mükemmel tada sahip yenilebilir bir mantardır.

Yapraklı ağaç gövdeleri ve kütükler üzerinde yelpaze veya midye kabuğu şeklinde, gençken koyu mor/grimsi-mavi renkli kümeler oluşturan lezzetli bir mantardır.

Gölgelik ve rutubetli yerlerde çürümekte olan kütükler üzerinde parlak beyaz renkli başlayıp sonradan sarıya dönen, odun üzerinde dallanmış yapılar oluşturan bir mantardır.

Doğada yetişen, aralarında yenilebilir türlerin yanı sıra sayıları 70 civarında olan ve bilinçsizce tüketildiğinde ölümcül zehirlenmelere yol açabilen toksik maddeler taşıyan mantar gruplarıdır.

Yabani atalarından binlerce yıl içinde insanlar tarafından ıslah edilerek tarımı ve üretimi yapılan, ekonomik değeri yüksek olan bitki formlarının tamamıdır.