Ünite 5: Afetlerde Risk ve Kriz Yönetimi ile İlgili Yasal Düzenlemeler

1939 Erzincan Depremi

27 Aralık 1939 tarihinde Erzincan'da meydana gelen 7,9 büyüklüğündeki bu yıkıcı depremde 32.962 kişi hayatını kaybetmiş, yaklaşık 100 bin kişi yaralanmış ve 116.720 bina tamamen yıkılmıştır. Bu büyük felaket, Türkiye'de doğal afetlere yönelik ilk kurumsal politikaların ve 7269 sayılı Afet Kanunu'nun geliştirilmesinde en önemli dönüm noktası olmuştur.

2008 Davutpaşa Patlaması

İstanbul Davutpaşa'da bir işhanında bulunan kaçak havai fişek atölyesinde 2008 yılında meydana gelen patlamada, çoğunluğu işletme çevresindeki binalarda bulunan ve yoldan geçen vatandaşlardan oluşan 23 kişi hayatını kaybetmiştir. Bu olay, iş kazalarının çevreye olan etkileri nedeniyle nasıl bir endüstriyel afete dönüşebileceğinin en somut örneğidir.

AFAD'ın Kuruluşu (5902 Sayılı Kanun)

29 Mayıs 2009 tarihinde kabul edilen 5902 sayılı Kanun ile Sivil Savunma Genel Müdürlüğü, Afet İşleri Genel Müdürlüğü ve Türkiye Acil Durum Yönetimi Genel Müdürlüğü kapatılmıştır. Bu üç kurumun tüm yetki ve sorumlulukları, yeni kurulan Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı'na (AFAD) devredilerek tek çatı altında toplanmıştır.

4 Nolu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi

15 Temmuz 2018 tarihinde yayınlanan bu kararname ile Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçiş sürecinde AFAD'ın teşkilat yapısı yeniden düzenlenmiştir. Başbakanlığın kaldırılmasıyla birlikte AFAD, doğrudan İçişleri Bakanlığı'na bağlanmış ve merkez teşkilatındaki hizmet birimleri güncellenmiştir.

Anahtar Kavramlar

Afetİnsanlar için fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplar meydana getiren, normal yaşamı ve insan faaliyetlerini durdurarak veya kesintiye uğratarak toplulukları etkileyen doğal, teknolojik ve insan kaynaklı olaylardır.

RiskTehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçların meydana gelme ihtimalini ifade eden olasılık temelli bir kavramdır.

Tehlikeİşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeline sahip durum veya kaynaktır.

Proaktif YaklaşımOlaylar ve riskler henüz ortaya çıkmadan önce sistemin incelenmesine, risk değerlendirmesine ve önleyici güvenlik kültürünün oluşturulmasına odaklanan yaklaşımdır.

Reaktif YaklaşımOlaylar veya afetler meydana geldikten sonra durum tespiti, inceleme, müdahale ve işin yeniden düzenlenmesine odaklanan kriz yönetimi yaklaşımıdır.

Birincil MevzuatAnayasa, kanun, kanun hükmünde kararname ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi gibi uyulması zorunlu olan temel ve üst düzey hukuk kurallarını içeren mevzuattır.

İkincil MevzuatKanun hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili yol, yöntem ve detayları gösteren yönetmelik, genelge ve tebliğ gibi düzenleyici idari işlemlerdir.

Destek ElemanıAsli görevinin yanında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım gibi konularda özel olarak görevlendirilmiş, uygun donanım ve eğitime sahip çalışandır.

Risk Değerlendirmesiİşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bunların analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılan sistemli çalışmalardır.

Bütünleşik Afet Yönetim SistemiAfetlerin önlenmesi ve zararlarının azaltılması amacıyla, afet öncesi hazırlık, afet sırası müdahale ve afet sonrası iyileştirme aşamalarını bir bütün olarak ele alan risk odaklı yönetim modelidir.

Dahili Acil Durum PlanıBüyük endüstriyel kuruluşların kendi sınırları içerisinde meydana gelebilecek kazaların etkilerini sınırlamak amacıyla hazırlamak zorunda oldukları acil müdahale planıdır.

Harici Acil Durum PlanıBüyük endüstriyel kuruluşların çevresinde oluşabilecek risklere karşı İl Afet ve Acil Durum Müdürlükleri tarafından hazırlanan dış bölge acil müdahale planıdır.

İlkyardımcıİlkyardım yönetmeliği esaslarına göre eğitim almış, acil bir durumda profesyonel ekipler gelene kadar hayat kurtarıcı tıbbi olmayan müdahaleleri yapabilecek yetkinlikteki kişidir.

Sivil SavunmaSavaşta ve afetlerde halkın can ve mal kaybının en aza indirilmesi, hayati önem taşıyan her türlü resmi ve özel kuruluşun korunması ve faaliyetlerinin sürdürülmesi için alınan askeri olmayan savunma önlemleridir.

Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)Afet ve acil durumlarda görev alacak hizmet grupları ile koordinasyon birimlerinin görev ve sorumluluklarını, müdahale esaslarını belirleyen ulusal düzeydeki ana planlama dokümanıdır.

Afet ve Acil Durum Danışma KuruluAFAD bünyesinde afet risklerini azaltmak ve politikaları belirlemek amacıyla yılda en az iki kez toplanan, bakanlıklar, üniversiteler ve STK temsilcilerinden oluşan kuruldur.

Kantitatif Risk DeğerlendirmesiBüyük endüstriyel kazaların önlenmesi amacıyla tehlikeli kimyasalların miktarları, etkileşimleri ve kaza senaryolarının matematiksel ve istatistiksel verilerle analiz edildiği sayısal risk değerlendirme yöntemidir.

İl Afet ve Acil Durum Yönetim MerkeziAfet anında valinin başkanlığında toplanan, il düzeyindeki acil durum müdahale çalışmalarının 7/24 esasına göre yönetildiği ve koordine edildiği merkezdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Mülki Amirlerin Olağanüstü Yetkileri

7269 sayılı Kanun'un 6'ncı maddesine göre, afet durumunda vali ve kaymakamlar 18 ile 65 yaş arasındaki tüm erkek vatandaşları afet çalışmalarında görevlendirmekle yetkilendirilmiştir. Ayrıca bedeli sonradan ödenmek üzere her türlü özel ve resmi araca el koyma ve taşınmazları geçici işgal etme yetkileri bulunmaktadır.

Yardıma Gelmeyenlere İdari Para Cezası

7269 sayılı Kanun'un 47'nci maddesi uyarınca, afet anında mülki amirler tarafından geçerli bir mazereti olmaksızın yardıma çağrıldığı halde gelmeyen veya çalışmaktan kaçınan kişilere yüz Türk Lirası idari para cezası verilir. Afet malzemelerini satan veya suistimal edenlere ise en az yüz gün adli para cezası uygulanır.

İSG Kanunu Para Cezası Artırımları

6331 sayılı Kanun'un 26'ncı maddesine göre acil durum, yangın ve tahliye önlemlerini almayan işyerlerine her bir ihlal için bin TL ceza verilir. Bu ceza, işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre katlanarak artar; örneğin çok tehlikeli sınıfta ve 50'den fazla çalışanı olan yerlerde ceza %200 oranında artırımlı uygulanır.

Büyük Endüstriyel Kazalarda İş Durdurma

Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Yönetmeliği kapsamında, üst seviyeli kuruluşların güvenlik raporunun olmaması, gönderilmemesi veya yetersiz bulunması durumunda Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından işyerinin tamamında iş tamamen durdurulur.

Dahili Acil Durum Planı Cezaları

Büyük endüstriyel kaza riski taşıyan işletmelerin Dahili Acil Durum Planı hazırlamaması durumunda 2872 sayılı Çevre Kanunu hükümleri uygulanır. Bu kapsamda yükümlülüklerini yerine getirmeyen işletmelere Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 12 bin TL idari para cezası kesilir.

İlkyardımcı Görevlendirme Oranları

İlkyardım Yönetmeliği'nin 19'uncu maddesine göre işyerlerinde; az tehlikeli sınıfta her 20 çalışana bir, tehlikeli sınıfta her 15 çalışana bir, çok tehlikeli sınıfta ise her 10 çalışana bir ilkyardımcı bulundurulması yasal bir zorunluluktur.

Destek Elemanı Görevlendirme Sınırları

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'e göre; çok tehlikeli sınıfta her 30 çalışana, tehlikeli sınıfta her 40 çalışana ve az tehlikeli sınıfta her 50 çalışana kadar arama, kurtarma, tahliye ve yangınla mücadele konularının her biri için en az birer destek elemanı görevlendirilir.

Acil Durum Planlarının Yenilenme Süreleri

İşyerlerinde hazırlanan acil durum planları, işyerinin tehlike sınıfına göre periyodik olarak yenilenmek zorundadır. Bu süreler çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2 yılda bir, tehlikeli işyerlerinde 4 yılda bir ve az tehlikeli işyerlerinde ise en geç 6 yılda birdir.

Gelişmekte Olan Ülkelerdeki Afet Bilançosu

2003-2013 yılları arasındaki verilere göre, doğal afetler gelişmekte olan ülkelerde 1,9 milyar insanı etkilemiş ve 494 milyar dolar doğrudan ekonomik kayba yol açmıştır. Düşük gelirli ülkelerdeki afet kaynaklı can kayıpları, yüksek gelirli ülkelere kıyasla ortalama üç kat daha fazladır.

Sınavda Dikkat Et

AFAD'ın 2009 yılında 5902 sayılı Kanunla kurulduğunu ve 2018 yılında 4 Nolu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile İçişleri Bakanlığına bağlandığını unutmayın; bu teşkilat değişimi sınavlarda sıkça sorulur.
Birincil mevzuat (Kanun, Kararname) ile ikincil mevzuat (Yönetmelik, Tebliğ) ayrımına dikkat edin; yönetmeliklerin ikincil mevzuat olduğu bilgisi doğrudan soru olarak gelebilir.
Destek elemanı sayı sınırlarını (çok tehlikeli için 30, tehlikeli için 40, az tehlikeli için 50 çalışan) ezberleyin; sınavda çalışan sayısı verilerek hesaplama sorulması çok muhtemeldir.
İlkyardımcı oranlarının tehlike sınıflarına göre (10, 15, 20 çalışan başına bir ilkyardımcı) destek elemanı sayılarından farklı olduğunu karıştırmayın.
7269 sayılı Kanun'un valilere verdiği olağanüstü yetkileri (18-65 yaş arası erkekleri göreve çağırma, araçlara el koyma) iyi öğrenin; bu yetkiler afet hukukunun temelini oluşturur.
Acil durum planlarının yenilenme sürelerinin tehlike sınıflarına göre sırasıyla 2, 4 ve 6 yıl olduğunu aklınızda tutun; bu süreler sınavların vazgeçilmez bilgi sorularındandır.