← Ünite 9
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri

Ünite 9: Ölçme ve Ölçekleme Kavramları

Rensis Likert ve Tutum Ölçümü
Sosyal bilimlerde tutumların derecelendirilerek ölçülmesini kolaylaştırmak amacıyla Rensis Likert tarafından geliştirilen bu ölçek, günümüzde anket çalışmalarında en yaygın kullanılan yöntemdir. Katılımcıların ifadelere katılma düzeylerini dengeli bir şekilde ölçer.
Fahrenheit ve Santigrat Ölçekleri
Aralıklı (interval) ölçme düzeyinin en somut örneği olan bu sıcaklık ölçeklerinde sıfır noktası mutlak yokluğu temsil etmez. Başlangıç noktası gelişi güzel seçildiği için 30 derece sıcaklığın 15 derecenin iki katı olduğu söylenemez.
Stapel Ölçeğinde Nötr Noktasının Olmaması
Stapel ölçeği, diğer tutum ölçeklerinden farklı olarak dikey bir tasarıma sahiptir ve bünyesinde nötr (kararsızım) seçeneği barındırmaz. +5 ile -5 arasındaki 10 puanlık yapısıyla katılımcıları zorunlu bir tercihe yönlendirir.
Yansıma, Simetri ve Geçişlilik Koşulları
Nominal ölçekte ölçülmüş verilerin birbirine eşit kabul edilebilmesi için bu üç mantıksal özelliğin bulunması gerekir. Bu kurallar verilerin sınıflandırılmasında matematiksel tutarlılığı garanti altına alır.

Anahtar Kavramlar

ÖlçmeBelirli kurallar çerçevesinde gözlemlere veya cevaplara sayısal değerler atanması işlemidir. Bu işlemle soyut veya somut olgular analiz edilebilir verilere dönüştürülür.
Saymalı (Nominal) ÖlçmeSayıların yalnızca nesneleri sınıflandırmak ve ayırt etmek için birer etiket olarak kullanıldığı, büyüklük veya sıra ifade etmeyen en basit ölçme düzeyidir. Örneğin, medeni durumun evli veya bekâr olarak kodlanması bu düzeydedir.
Sıralı (Ordinal) ÖlçmeNesnelerin veya tercihlerin belirli bir özelliğe göre büyüklük, küçüklük veya önem sırasına göre dizilmesini sağlayan ölçme düzeyidir. Örneğin, tüketicilerin marka tercihlerini birinci, ikinci ve üçüncü şeklinde sıralaması bu ölçeğe örnektir.
Aralıklı (Interval) ÖlçmeSıralama özelliğinin yanı sıra birimler arasındaki mesafelerin eşit kabul edildiği, ancak başlangıç noktasının yapay (itibari) seçildiği ölçme düzeyidir. En belirgin örneği Fahrenheit ve Santigrat sıcaklık ölçümleridir.
Oranlı (Ratio) ÖlçmeAralıklı ölçeğin tüm özelliklerine sahip olmakla birlikte gerçek ve mutlak bir sıfır noktası barındıran en güçlü ölçme düzeyidir. Yaş, gelir ve ağırlık gibi değişkenlerin ölçülmesinde kullanılır.
Kategorik DeğişkenSınıflandırma yoluyla ölçülebilen ve sayıların yalnızca birer etiket vazifesi gördüğü değişken türüdür. Araç plakaları, renkler ve cinsiyet kategorik değişkenlere örnek olarak verilebilir.
Sürekli DeğişkenBelirli bir aralıkta veya birden fazla aralıkta sonsuz sayıda değer alabilen değişken türüdür. Termometredeki dereceler, boy uzunluğu veya zaman sürekli değişken kapsamındadır.
Kesikli DeğişkenAlabileceği değerler hem sonlu hem de sayılabilir olan, buçuklu veya küsuratlı değerler alamayan değişken türüdür. Bir ailedeki çocuk sayısı veya bir vardiyadaki hatalı ürün sayısı kesikli değişkene örnektir.
Tutumİnsanların davranışlarını etkileyen, bilişsel, duygusal ve davranışsal bileşenlerden oluşan içsel eğilimlerdir. Sosyal bilimlerde ölçülmesi en yaygın ve en zor olan soyut konulardan biridir.
Likert ÖlçeğiKatılımcıların araştırmacı tarafından önceden belirlenmiş yargılara katılma düzeylerini ölçen, genellikle beşli veya yedili dengeli seçeneklerden oluşan tutum ölçeğidir.
Semantik Farklılıklar Ölçeğiİki uç noktasına zıt anlamlı sıfatlar yerleştirilmiş yedi noktalı bir doğru üzerinde katılımcıların tutum ve çağrışımlarını ölçen boyutsal ayırma ölçeğidir.
Stapel ÖlçeğiNötr noktası bulunmayan, +5 ile -5 arasında değişen dikey yapılı 10 seçenekten oluşan zorlayıcı bir tutum ölçeğidir.
Q Tasnif DerecelemesiKatılımcıların sunulan kelime, marka veya ürün özelliklerini önceden belirlenmiş kriterlere göre belirli yığınlar veya kümeler hâlinde sınıflandırmasını sağlayan ölçek türüdür.
GüvenilirlikBir ölçme aracının tekrarlanan ölçümlerde benzer, tutarlı ve kararlı sonuçlar verebilme derecesidir. Test-yeniden test yöntemiyle ölçümler arasındaki korelasyona bakılarak tespit edilebilir.
GeçerlilikBir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı özelliği başka hiçbir değişkenle karıştırmadan tam ve doğru olarak ölçebilme derecesidir.
Sistematik HataAraştırmacının kararlarından, ölçek yapısından veya örneklemeden kaynaklanan ve tüm ölçümlerde düzenli olarak tekrarlanan hata türüdür. Geçerliliği doğrudan olumsuz etkiler.

Diğer Önemli Bilgiler

Test-Yeniden Test Süresi

Bir ölçeğin güvenilirliğini ölçmek için uygulanan test-yeniden test yönteminde, iki uygulama arasında bırakılması gereken ideal süre iki ile dört hafta arasındadır. Bu süre katılımcıların soruları ezberlemesini engeller.

İkiye Bölme (Split-Half) Yöntemi

Güvenilirlik analizinde kullanılan bu yöntemde, ölçekte yer alan maddeler tesadüfi olarak ikiye bölünür (örneğin tek ve çift numaralı sorular) ve bu iki yarım grup arasındaki korelasyonun yüksekliğine bakılır.

Yakınsak ve Ayırma Geçerliliği

Yapısal geçerliliğin alt boyutları olan bu kavramlardan yakınsak geçerlilik aynı yapıyı ölçen ölçeklerin eşleşmesini, ayırma geçerliliği ise farklı yapıları ölçen ölçeklerin birbirinden ayrışmasını inceler.

Dengeli Olmayan Ölçek Hatası

Seçeneklerinde 'Kötü', 'Orta', 'İyi', 'Çok İyi' ve 'Mükemmel' ifadelerini barındıran bir ölçek dengeli değildir; çünkü sadece tek bir negatif seçeneğe karşılık üç adet pozitif seçenek sunarak yönlendirme yapar.

Zorlamalı Tercih Ölçekleri

Katılımcılara tarafsız kalma, kararsızım deme veya orta bir tutum sergileme olanağı tanımayan, nötr noktası bilinçli olarak çıkarılmış ölçek tasarımlarıdır.

Sistematik Hata Örneği

Memurların maaş aldığı ayın 15'i ile ay sonundaki alışveriş alışkanlıklarının farklı zamanlarda ölçülüp karşılaştırılması, araştırmacının zamanlama hatasından kaynaklanan klasik bir sistematik hatadır.

Tesadüfi Hata Örneği

Bir öğrencinin sınav günü aniden hastalanması veya anket dolduran bir kişinin o esnada dışarıdan gelen aşırı gürültü nedeniyle dikkatinin dağılması, kontrol edilemeyen tesadüfi hata kaynaklarındandır.

Q Tasnifinde 100 Film Uygulaması

Öğrencilere sunulan 100 filmlik bir listenin 'mutlaka izlenmeli', 'fikrim yok' ve 'tavsiye etmem' şeklinde üç gruba ayrılması, Q tasnif derecelemesinin somut bir gruplandırma uygulamasıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Nominal ve ordinal ölçeklerin 'metrik olmayan', interval ve ratio ölçeklerin ise 'metrik' düzeyler olduğunu unutma. Sınavda bu sınıflandırma doğrudan sorulabilir.
  • Aritmetik ortalamanın sadece aralıklı (interval) ve oranlı (ratio) ölçeklerde hesaplanabildiğini, nominal ve ordinal ölçeklerde hesaplanamadığını aklında tut.
  • Güvenilirlik ve geçerlilik ilişkisinde 'güvenilirlik ön şarttır (gerek şarttır) ama yeter şart değildir' kuralını unutma; tutarlı olan bir ölçek yanlış şeyi ölçüyor olabilir.
  • Sıfır noktasının 'mutlak' (gerçek yokluk) olduğu tek ölçeğin oranlı (ratio) ölçek olduğunu, aralıklı ölçekte ise sıfırın yapay (itibari) olduğunu hatırla.
  • Stapel ölçeğinin en ayırt edici özelliğinin dikey tasarıma sahip olması ve nötr (kararsızım) seçeneği barındırmayan zorlayıcı bir ölçek olması olduğunu unutma.