← Ünite 4
Sosyoloji

Ünite 4: Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaşması

İlm-i İçtimaî Nedir? (1912)
Türkiye'de başlığında sosyoloji kelimesi geçen ilk çeviri kitaptır. Fransız yazar Celestine Bougle'ın eserinden Mustafa Suphi tarafından Türkçeye kazandırılmış ve 1912 yılında İstanbul Mürettibin-i Osmaniyye Matbaası'nda Osmanlıca alfabeyle basılmıştır.
Ziya Gökalp'in İlm-i İçtimaî Kitabı (1913)
Türkiye'de sosyoloji alanında yazılan ilk telif ders kitabıdır. Ziya Gökalp'in Darülfünun Edebiyat Şubesi'nde okuttuğu ders notlarından derlenerek 1913 yılında Hamit Sadi Selen tarafından taş baskı olarak basılmıştır.
Liselerde İlk Sosyoloji Dersi (1911/1912)
H. Bayram Kaçmazoğlu'na göre Türkiye'de ilk sosyoloji dersi ortaöğretim düzeyinde, Ziya Gökalp tarafından 1911-1912 yıllarında Selanik'teki İttihat ve Terakki Sultaniyesi'nde verilmiştir.
Ulum-i İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası (1908)
Kapağında doğrudan sosyoloji/içtimaiyat kelimesi geçen ilk dergidir. 1908-1911 yılları arasında İstanbul'da Ahmet Şuayp, Mehmet Cavit ve Rıza Tevfik tarafından toplam 27 sayı olarak yayımlanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Sosyal KişiToplum içinde belirli bir statüyü işgal eden ve bu statüye bağlı olarak kendisinden beklenen toplumsal rolleri yerine getiren bireydir. Örneğin; bir okulda öğretmen, yolda sürücü veya ailede anne rolünü üstlenen bireyler birer sosyal kişidir.
Kolektif KişilikBireylerin ötesinde, kurumsallaşmış ya da kurumsallaşma sürecinde olan, ortak etkileşim ve ilişki ağlarından oluşan sosyal yapılanmalardır. Kurumlar, dernekler, devletler ve organize olmuş yapılar kolektif kişilik örnekleridir.
KurumsallaşmaBir sosyal yapının, rolün veya ilişki örüntüsünün toplum tarafından onaylanarak, kendi içinde tutarlı, sürekli ve kurallı bir nitelik kazanması sürecidir. Bilim dallarının bağımsız bölümler ve meslek tanımları kazanması bu sürece örnektir.
Sosyal SüreçKolektif kişiliklerin en düşük kurumsallaşma seviyesini oluşturan, bireysel deneyimlerin zamanla ortak etkileşim ve iletişim ağlarına dönüşerek olgusallaşma yolunda ilerlemesidir.
Telif EserBir yazarın çeviri yapmadan, kendi özgün bilgi birikimi, araştırmaları ve sentezleri doğrultusunda doğrudan kendisinin kaleme aldığı orijinal çalışmadır. Ziya Gökalp'in 'İlm-i İçtimaî' eseri Türk sosyolojisindeki ilk telif ders kitabıdır.
Sosyoloji Yıllığıİstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü bünyesinde Baykan Sezer tarafından başlatılan ve 1997 yılından bu yana kitap formatında kesintisiz olarak yayımlanan tematik akademik yayındır.
İçtimaiyat Darülmesaisiİstanbul Üniversitesi bünyesinde sosyolojik araştırmalar ve yayınlar yapmak amacıyla 1915 yılında kurulan, Türkiye'deki ilk kurumsal sosyolojik araştırma merkezidir.
Kürsü (Kürsü Sistemi)Üniversitelerde belirli bir bilim dalında eğitim ve araştırma yapmak üzere kurulan, bir profesörün yönetimindeki en küçük akademik ve idari birimdir. Günümüzde yerini anabilim dallarına bırakmıştır.
Anabilim DalıÜniversitelerde bir bölümün altında yer alan, belirli bir uzmanlık alanına yönelik eğitim ve araştırma faaliyetlerinin yürütüldüğü akademik alt birimlerdir. Genel Sosyoloji ve Metodoloji buna bir örnektir.
MeslekleşmeBir iş alanının, toplumda kabul gören, kendine özgü teknik ve kuralları olan, gelir getiren, yasal sınırları belirlenmiş ve kurumsallaşmış bir uzmanlık alanına dönüşmesi sürecidir.
Uygulamalı SosyolojiSosyolojik teori ve yöntemlerin, toplumsal sorunların tespiti, analizi ve pratik çözüm önerilerinin geliştirilmesi amacıyla sahada aktif olarak kullanılmasına odaklanan alt uzmanlık alanıdır.
Sirkülasyon AjanlarıÜretilen bilimsel ve sosyolojik bilginin topluma yayılmasını, tartışılmasını ve kamusallaşmasını sağlayan yazılı, görsel medya, yayın evleri ve bilimsel toplantılar gibi araçların tümüdür.
İkincil İlişkilerKurumsallaşmış yapılarda görülen, kişisel ve duygusal olmaktan uzak, resmi kurallara, sözleşmelere ve belirli rollere dayalı olarak yürütülen rasyonel etkileşim biçimleridir.
Sosyolog UnvanıYükseköğretim Kurulu (YÖK) kararı uyarınca, üniversitelerin dört yıllık sosyoloji lisans programlarından başarıyla mezun olan kişilere verilen resmi akademik ve mesleki unvandır.
MonografiSınırları belirlenmiş tek bir konunun, kurumun, köyün veya toplumsal grubun derinlemesine ve çok boyutlu olarak incelendiği ampirik araştırma ve yayın yöntemidir.
Sosyal RolBelirli bir toplumsal statüye sahip olan bireyden, toplumun veya grubun göstermesini beklediği onaylanmış davranış kalıpları ve sorumluluklardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Ziya Gökalp'in Malta Sürgünü (1919)

I. Dünya Savaşı'nın ardından İstanbul'u işgal eden İtilaf Devletleri, 30 Ocak 1919'da Sosyoloji Kürsüsü başkanı Ziya Gökalp'i tutuklayarak Malta'ya sürgüne göndermiş, kürsü yönetimi Necmettin Sadak'a geçmiştir.

İlk Yabancı Konuk Profesör (1924)

İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Kürsüsü'nde ders veren ilk yabancı konuk akademisyen, 1924 yılında Türkiye'ye gelerek bir dizi konferans veren ünlü Fransız sosyolog Celestine Bougle'dır.

İlk Bağımsız Sosyoloji Bölümü (1961)

Türkiye'de üniversite reformları sürecinde, Felsefe Bölümü idari şemsiyesinden ayrılarak kurulan ilk bağımsız Sosyoloji Bölümü, 1961 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde faaliyete geçmiştir.

Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji Bölümü (1964)

Türkiye'de başka bir bölümün altından ayrılmadan, doğrudan ve tamamen bağımsız bir yapı olarak kurulan ilk sosyoloji bölümüdür. 1964'te kurulmuş ve 1965'te lisans eğitimine başlamıştır.

Türk Bilgi Cemiyeti (1913)

Kurucuları arasında Ziya Gökalp'in de bulunduğu, tüzüğünde sosyolojiyi kurucu alt dallarından biri olarak ilan eden ilk dernektir. Fransız Akademisi model alınarak kurulmuş ancak savaş nedeniyle kapanmıştır.

Türk Sosyoloji Cemiyeti (1949)

02 Aralık 1949 tarihinde Hilmi Ziya Ülken tarafından İstanbul merkezli olarak kurulan dernektir. Sadece bir yıl faaliyet gösterebilmiş ve 'Sosyoloji Dünyası' adında üç sayılık bir dergi yayımlamıştır.

Türk Sosyal Bilimler Derneği (1967)

1967'de Ankara'da Sosyal Bilimler Derneği adıyla kurulmuş, 1978'de Bakanlar Kurulu kararıyla 'Türk' unvanını almıştır. Disiplinler arası ortak saha araştırmaları ve ulusal kongreler başlatarak kurumsallaşmaya katkı sunmuştur.

Sosyoloji Derneği (1990)

1990 yılında Ankara'da Birsen Gökçe başkanlığında kurulan, Türkiye'nin en uzun ömürlü ve en çok üyeye sahip sosyoloji derneğidir. Uluslararası Sosyoloji Derneği'nde (ISA) Türkiye'yi temsil etmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • İlk sosyoloji kitabının telif değil, Celestine Bougle'dan Mustafa Suphi tarafından yapılan bir çeviri (İlm-i İçtimaî Nedir? - 1912) olduğunu unutma. Sınavda telif ve çeviri ayrımı sıklıkla sorulur.
  • İlk telif ders kitabının Ziya Gökalp'e ait 'İlm-i İçtimaî' (1913) olduğunu aklında tut. Gökalp'in kurucu rolü sınavların vazgeçilmez soru kaynağıdır.
  • Kürsü ile Bölüm arasındaki farka dikkat et; ilk Sosyoloji Kürsüsü 1914'te kurulmuşken, ilk bağımsız Sosyoloji Bölümü 1961'de İstanbul Üniversitesi'nde kurulmuştur.
  • Doğrudan bağımsız bir bölüm olarak kurulan ilk üniversitenin Hacettepe Üniversitesi (1964) olduğunu unutma; İstanbul Üniversitesi Felsefe'den ayrılarak bağımsızlaşmıştır.
  • Sosyolojinin meslekleşmesi önündeki en büyük engelin 'açıklayıcı ve ayrıntılı bir yasal meslek tanımının eksikliği' ve 'zorunlu stajın olmaması' olduğunu gerekçe soruları için iyi öğren.
  • En uzun ömürlü ve günümüzde Türkiye'yi uluslararası alanda (ISA) temsil eden derneğin 1990'da kurulan 'Sosyoloji Derneği' olduğunu unutma.