Ünite 6: Travma

Travma Ölüm İstatistikleri

Gelişmiş ülkelerde 1-44 yaş arasındaki bireylerde en sık görülen dördüncü ölüm nedeni travmadır. 2015 yılı ABD verilerine göre 146.571 kişi travmaya bağlı nedenlerle hayatını kaybetmiştir, bu da her 10 dakikada 3 kişinin travmadan öldüğünü gösterir.

3 Basamak Sevk Kriteri (Fizyolojik)

Travma hastasında Glasgow Koma Skoru'nun (GKS) 13'ün altında olması, sistolik kan basıncının 90 mmHg'nin altında olması veya solunum sayısının dakikada 10'dan az ya da 29'dan fazla olması durumunda hasta doğrudan 3. basamak travma merkezine sevk edilmelidir.

3 Basamak Sevk Kriteri (Anatomik)

Hastada pelvis kırığı, açık veya deplase kafatası kırığı, paralizi, amputasyon, iki veya daha fazla proksimal kemik kırığı ya da göğüs duvarı instabilitesi saptanırsa, fizyolojik parametreleri normal olsa dahi doğrudan 3. basamak merkeze nakledilmelidir.

Düşme Yüksekliği Sınırı

Erişkin bir bireyin kendi boyunun 3 katından (veya 3 metreden) daha yüksek bir mesafeden düşmesi, yüksek enerjili travma mekanizması olarak kabul edilir ve hastanın doğrudan üst düzey bir travma merkezine sevk edilmesini gerektirir.

Anahtar Kavramlar

Lusid İntervalEpidural beyin kanamalarında görülen, hastanın travma sonrası bilincinin önce kapanıp, ardından geçici olarak tamamen düzeldiği ve sonrasında kanamanın büyümesiyle tekrar hızla bozulduğu aydınlık dönemdir.

Tansiyon PnömotoraksAkciğer zarları arasında biriken havanın tek yönlü vana etkisiyle sürekli artarak akciğeri söndürmesi ve kalbe giden büyük damarları sıkıştırarak kardiyovasküler şoka yol açmasıdır.

Kardiyak TamponadKalbin etrafındaki perikard boşluğuna kan dolması sonucu kalbin gevşeyememesi, dolayısıyla vücuda kan pompalayamayarak ölüme yol açması durumudur.

Yelken GöğüsArdışık 3 veya daha fazla kostanın en az ikişer yerinden kırılması sonucu, göğüs duvarının bir bölümünün solunum esnasında diğer bölümlerin tersine hareket etmesi (paradoksik solunum) durumudur.

Kompartman SendromuEkstremitelerdeki kas gruplarını çevreleyen fasyal kılıf içi basıncın artması sonucu dolaşımın durması, kasların ve sinirlerin hızla nekroza (ölüme) gitmesi tablosudur.

Ezilme (Crush) SendromuGöçük altında kalma gibi uzun süreli ezilmeler sonucu kas hücrelerinden salınan miyoglobin ve potasyumun kana karışarak akut böbrek yetmezliği ve kardiyak arreste yol açmasıdır.

FasyotomiKompartman sendromunda yükselen iç basıncı düşürmek ve doku perfüzyonunu yeniden sağlamak amacıyla cilt ve fasyanın cerrahi olarak boylu boyunca kesilmesi işlemidir.

START AlgoritmasıÇok sayıda yaralının olduğu afet durumlarında, hastaları hızlıca solunum, dolaşım ve bilinç durumuna göre kırmızı, sarı, yeşil ve siyah kodlara ayıran triyaj protokolüdür.

Birincil BakıÇoklu travma hastasında AcBCDE sırasıyla hayati tehlike oluşturan patolojilerin saptanıp aynı anda tedavi edildiği ilk değerlendirme aşamasıdır.

İkincil BakıBirincil bakı tamamlanıp hasta stabilize edildikten sonra yapılan, tepeden tırnağa tüm vücudun detaylı muayene edildiği aşamadır.

AvülsiyonCildin ve cilt altı dokuların altındaki kas veya kemik dokusundan tamamen veya kısmen soyularak ayrılmasıyla karakterize, yüksek kanamalı yaralanma tipidir.

KontüzyonCilt bütünlüğü bozulmaksızın, doğrudan gelen künt darbe etkisiyle cilt altındaki kılcal damarların hasar görmesi sonucu oluşan ezik ve morluktur.

LaserasyonCilt ve cilt altı dokuların gerilme veya yırtılma etkisiyle bütünlüğünün bozulduğu, genellikle düzensiz kenarlara sahip yaralanmalardır.

Kütük Çevirme (Log Roll)Şüpheli vertebra yaralanması olan hastaların muayenesi veya taşınması esnasında spinal kordu korumak için baş, boyun ve gövde ekseninin hiç bükülmeden tek bir blok halinde yan çevrilmesi yöntemidir.

Parkland FormülüCiddi yanık hastalarında ilk 24 saatte verilmesi gereken kristaloid sıvı miktarını, hastanın kilosu ve yanık yüzey alanı yüzdesini kullanarak hesaplayan formüldür.

Dokuzlar KuralıVücut yüzeyini anatomik bölgelere göre %9 ve katları şeklinde bölerek, yanık hastasında etkilenen toplam vücut yüzey alanını hızlıca hesaplamaya yarayan yöntemdir.

Cerrahi HavayoluMaksilofasiyal travma veya üst havayolu tıkanıklığı nedeniyle entübasyon yapılamayan hastalarda cerrahi yöntemlerle (krikotiroidotomi vb.) doğrudan trakeaya havayolu açılması işlemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Trafik Kazası Hız Sınırları

Araç dışı trafik kazalarında veya motosiklet kazalarında çarpma hızının saatte 32 km'den fazla olması, yüksek enerjili yaralanma mekanizması olarak kabul edilir ve sevk kriteridir.

Pelvis Boşluğunun Kan Hacmi

Pelvis travmalarında, içerideki büyük damarların yaralanması sonucu dışarıdan hiçbir kanama belirtisi görülmeksizin pelvis boşluğu içine 6-7 litre kan birikebilir. Bu miktar, yetişkin bir insanın toplam kan hacminin tamamına eşittir.

Ampute Parçanın Taşınma Koşulları

Kopan ampute parça steril serum fizyolojik ile ıslatılmış gazlı beze sarılmalı, temiz bir poşete konmalı ve bu poşet buz dolu başka bir kaba yerleştirilmelidir. Parçanın buzla doğrudan teması doku ölümüne yol açar.

Hayvan Isırıklarında İlk Müdahale

Hayvan ısırıklarında kuduz virüsünü mekanik olarak yaradan uzaklaştırmak ve öldürmek için yara bölgesinin vakit kaybetmeden bol sabunlu su ile yıkanması en etkili ilk yardım yöntemidir.

Evre 4 Hemorajik Şok Sınırı

Evre 4 hemorajik şokta olan bir hastada kan kaybı 2000 mL'den (%40'tan fazla) fazladır. Bu durumda kan grubu tayini beklenmeden hastaya derhal acil transfüzyon amacıyla 0 Rh Negatif kan verilmelidir.

Yanıkta Hastaneye Yatış Sınırı

Yetişkinlerde vücut yüzey alanının %20'sinden fazlasını etkileyen 2. veya 3. derece yanıklar hastaneye yatış endikasyonudur. Bu oran çocuklarda ve yaşlılarda %10'a düşmektedir.

GKS ve Entübasyon Sınırı

Travma hastasında Glasgow Koma Skoru (GKS) değerinin 10'un altında olması durumunda hastanın kendi havayolu koruma refleksleri kaybolacağından, havayolu güvenliğini sağlamak amacıyla entübasyon yapılması zorunludur.

Kristaloid Sıvı Sınırı

Travma hastalarında hemodinamik stabiliteyi sağlamak amacıyla ilk etapta verilecek kristaloid sıvı miktarı 1-2 litreyi aşmamalıdır. Bu miktarla tansiyon düzelmezse doğrudan kan transfüzyonuna geçilmelidir.

Sınavda Dikkat Et

GKS < 13, sistolik kan basıncı < 90 mmHg ve solunum sayısı < 10 veya > 29 ise hastanın doğrudan 3. basamak merkeze sevk edilmesi gerektiğini unutmayın; sınavda bu fizyolojik limitler sıkça sorulur.
Travma hastalarında havayolu açılırken asla 'baş geri-çene yukarı' manevrası yapılmaz, servikal omurgayı korumak için her zaman 'çene açma' (jaw-thrust) manevrası tercih edilir.
Triyaj kodlarının geriye doğru değişmeyeceğini, sadece durum kötüleştikçe ileriye doğru değişebileceğini (örn. sarıdan kırmızıya) aklınızda bulundurun.
Tansiyon pnömotoraksın bir klinik tanı olduğunu, tanı için asla akciğer grafisi veya görüntüleme beklenmeden doğrudan parmak/iğne torakostomi ile müdahale edilmesi gerektiğini unutmayın.
Evre 4 hemorajik şokta kan grubu tayini beklenmeden doğrudan 0 Rh Negatif kan verilmesi gerektiğini, çünkü kan kaybının %40'ın üzerinde olduğunu bilin.
Ezilme (Crush) sendromunda ringer laktat sıvısının kontrendike olduğunu, çünkü içerdiği potasyumun ezilen kaslardan salınan potasyumla birleşerek hiperkalemiyi tetikleyeceğini unutmayın.
Üçüncü derece yanıklarda sinir uçları da harap olduğu için hastanın ağrı hissetmeyeceğini, bu nedenle ağrısız olmasının yanığın hafif olduğunu değil çok derin olduğunu gösterdiğini bilin.