Zehirlenme, vücuda giren kimyasal, biyolojik veya fiziksel bir maddenin hücre ve dokular üzerinde hasar oluşturarak normal fizyolojik fonksiyonları bozması durumudur. Toksik durumun ortaya çıkması için gereken madde miktarı, o maddenin kimyasal yapısına ve gücüne göre değişkenlik gösterir. Bazı maddeler çok yüksek dozlarda bile toksisite oluşturmazken, bazıları mikrogram düzeyinde dahi ölümcül tablolar yaratabilir. Zehirlenmeler vücuda yutma, soluma, enjeksiyon veya ciltten emilim yoluyla gerçekleşebilir. Zehirlenme vakalarında risk değerlendirmesi yapılırken maruz kalınan ajanın türü, fiziksel formu (sıvı, katı, gaz), emilim hızı, maruziyet süresi, birlikte alınan diğer maddeler ve alım amacı (kaza, intihar, eğlence) titizlikle sorgulanmalıdır. Eğer maruz kalınan miktar net olarak bilinmiyorsa, olay yerinde bulunan boş ilaç kutuları veya hasta yakınlarının beyanları doğrultusunda her zaman 'en kötü durum senaryosu' üzerinden hareket edilmeli ve tedavi protokolü bu doğrultuda planlanmalıdır. Sağlık görevlilerinin zehirlenme vakalarındaki birincil sorumluluğu; olay yeri güvenliğini sağlamak, hastanın havayolu, solunum ve dolaşım (ABC) güvenliğini garanti altına almak, bilinç düzeyini tayin etmek ve maruziyeti asgari düzeye indirmektir. Hastane öncesi yönetimde çevre güvenliği sağlandıktan sonra hastanın yaşamsal belirtileri ve elektrokardiyogramı (EKG) sürekli izlenmeli, hipoglisemi şüphesine karşı mutlaka kan şekeri ölçülmelidir. Zehirlenme vakalarının yönetimi, tedavisi ve antidot temini süreçlerinde T.C. Sağlık Bakanlığı Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) 114 numaralı telefon hattından 24 saat kesintisiz destek alınmalıdır. Yutma yoluyla oluşan zehirlenmeler, tüm zehirlenme vakaları arasında en sık karşılaşılan gruptur. Çocuklarda (özellikle 1-3 yaş arası) genellikle temizlik malzemeleri, kozmetikler veya ev içi kimyasalların kazara yutulmasıyla ortaya çıkarken, yetişkinlerde çoğunlukla intihar girişimi veya uyuşturucu madde kötüye kullanımı gibi kasıtlı nedenlerle gerçekleşir. Yutulan maddelerin emilimi midede minimum düzeyde olup, asıl emilim ince bağırsakta gerçekleştiğinden sistemik etkilerin ortaya çıkması birkaç saati bulabilir. Gastrointestinal dekontaminasyon yöntemleri; aktif kömür uygulaması, gastrik lavaj (mide yıkanması) ve tüm bağırsak irrigasyonunu içerir. Bu yöntemlerin temel amacı, toksik maddenin bağırsaklardan emilmesini engelleyerek sistemik dolaşıma geçişini azaltmaktır. Ancak güncel klinik yaklaşımlarda dekontaminasyonun yeri daralmıştır. Gastrik lavaj ve aktif kömür uygulaması, özellikle ilaç alımından sonraki ilk 1 saat içinde başvurularda en yüksek etkinliğe sahiptir. Mide boşalmasını geciktiren özel ilaç alımlarında bu süre 3 saate kadar uzayabilir. Aktif kömür, odun kömürünün özel işlemlerle gözenekli hale getirilmesiyle elde edilir ve bağırsak lümenindeki toksik maddeleri yüzeyine fiziksel olarak bağlayarak dışkı yoluyla atılmalarını sağlar. Ancak kuvvetli asitler, alkaliler, etanol, demir, lityum gibi maddelerle olan zehirlenmelerde veya hastanın havayolu koruyucu reflekslerinin kaybolduğu durumlarda aktif kömür kesinlikle kullanılmamalıdır. Ayrıca, aşındırıcı (korozif) madde yutulması durumlarında hastayı kusturmaya çalışmak, yemek borusu ve ağız boşluğunda ikinci bir kimyasal yanık hasarı oluşturacağı için kesinlikle kontrendikedir. Asetaminofen (Parasetamol) zehirlenmesi, en sık karşılaşılan ilaç zehirlenmesidir. İlk 24 saatte sadece hafif bulantı ve kusma ile seyreden bu tablo, ilerleyen günlerde geri dönüşsüz karaciğer yetmezliği ve ölüme yol açabilir. Tedavisinde ilk 1 saatte gastrik lavaj ve aktif kömür uygulanırken, spesifik antidot olarak N-Asetil Sistein (NAC) kullanılır. Trisiklik antidepresan (TDA) zehirlenmeleri ise hızlıca koma, nöbet, hipotansiyon ve EKG'de geniş QRS ile karakterize ölümcül disritmilere yol açar; tedavisinde sodyum bikarbonat uygulaması hayat kurtarıcıdır. Metanol (sahte alkol) zehirlenmesi, vücutta alkol dehidrogenaz enzimi tarafından formik asit adı verilen son derece toksik bir metabolite dönüştürülür. Bu durum ağır metabolik asidoz, geri dönüşsüz körlük, nörolojik hasar ve şoka neden olur. Tedavisinde sodyum bikarbonat ile asidoz düzeltilirken, alkol dehidrogenaz enzimini bloke etmek amacıyla antidot olarak fomepizol veya etanol (tıbbi alkol) kullanılır. Beta blokör zehirlenmelerinde ise ağır bradikardi, hipotansiyon ve bronkospazm gelişir; tedavisinde sırasıyla glukagon, kalsiyum tuzları ve yüksek doz insülin-glukoz infüzyonu uygulanır. Organofosfat zehirlenmesi, genellikle tarım ilaçlarına (insektisitler) maruziyet sonucu oluşur ve asetilkolinesteraz enzimini inhibe ederek vücutta aşırı asetilkolin birikimine yol açar. Bu durum 'iğne ucu pupil' (miyozis), aşırı salya, terleme, idrar kaçırma, bradikardi ve bronkospazm ile karakterize kolinerjik krize neden olur. Tedavisinde en kritik adım, sağlık personelinin kendisini korumak için kişisel koruyucu ekipman giymesi ve hastanın giysilerini çıkarıp bol sabunlu suyla yıkamasıdır (dekontaminasyon). Antidot olarak atropin (salgılar kuruyana kadar sınırsız dozda) ve pralidoksim (2-PAM) kullanılır. Solunum yoluyla zehirlenmeler; kapalı ortamlarda zehirli gazların birikmesi, temizlik ürünlerinin (örneğin tuz ruhu ve çamaşır suyunun) karıştırılması veya yangın dumanına maruz kalma sonucu oluşur. Solunan gazlar basit boğucular (oksijeni ortamdan uzaklaştıran propan, metan), kimyasal boğucular (hücresel düzeyde oksijen kullanımını engelleyen karbonmonoksit, siyanür) ve tahriş edici/aşındırıcı gazlar (klor, amonyak) olarak üç sınıfa ayrılır. Bu hastaların yönetiminde ilk ve en önemli adım, hastayı derhal kontamine ortamdan uzaklaştırmak ve temiz havaya çıkarmaktır. Karbonmonoksit (CO), karbon içeren yakıtların tam yanmaması sonucu oluşan renksiz, kokusuz, tatsız ve tahriş edici olmayan son derece sinsi bir gazdır. Solunduğunda, hemoglobine oksijenden yaklaşık 200 kat daha güçlü bağlanarak karboksihemoglobin (COHb) oluşturur ve dokulara oksijen taşınmasını engeller. Başlangıçta baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı ve halsizlik gibi grip benzeri semptomlar verirken; maruziyet uzadıkça senkop, nöbet, koma, miyokard enfarktüsü ve ölüme yol açar. Karbonmonoksit zehirlenmesinden şüphelenilen tüm hastalarda, nabız oksimetre (pulse oximeter) cihazı karboksihemoglobini de oksijen gibi algılayıp yanıltıcı şekilde %100 normal gösterebileceği için satürasyon değerine güvenilmemelidir. Tedavide hastaya zaman kaybetmeden rezervuarlı maske ile %100 yüksek akışlı oksijen desteği başlanmalıdır. Oksijen tedavisi, karbonmonoksitin hemoglobinden ayrılma yarı ömrünü kısaltarak dokuların yeniden oksijenlenmesini sağlar. Ağır vakalarda hiperbarik oksijen tedavisi uygulanması gerekebilir. Sokmalara bağlı zehirlenmeler; yılanlar, akrepler, arılar ve deniz canlılarının enjekte ettiği karmaşık toksin karışımları nedeniyle oluşur. Bu vakalarda lokal ödem, ağrı ve nekrozun yanı sıra sistemik anafilaktik şok, hipotansiyon ve solunum yetmezliği gelişebilir. İlk yardımda ısırılan bölge salinle temizlenmeli, steril pansumanla örtülmeli ve splint yardımıyla hareketsiz hale getirilmelidir (özellikle yılan sokmalarında ekstremite nötral pozisyonda tutulmalıdır). Turnike uygulamak, kesip emmek veya buz uygulamak doku hasarını artıracağı için kesinlikle yasaktır. Ciltten emilim yoluyla zehirlenmelerde en büyük risk faktörü organofosfat ve karbamat grubu tarım ilaçlarıdır. Bu maddeler lipofilik özellikleri nedeniyle sağlam deriden bile hızla emilerek sistemik dolaşıma geçerler. Müdahale edecek sağlık personelinin kontamine olmaması için kişisel koruyucu ekipman (eldiven, önlük, maske) kullanması hayati önem taşır. Hastanın tüm giysileri çıkarılmalı ve cildi bol sabunlu suyla yıkanarak dekontamine edilmelidir. Solunum desteği ve EKG takibi eşliğinde atropin tedavisi uygulanmalıdır. Uyuşturucu madde zehirlenmelerinde en sık karşılaşılan ve acil müdahale gerektiren tablo opiyat (eroin, morfin, kodein, fentanil) aşırı dozudur. Opiyat zehirlenmesi klasik bir triad ile kendini gösterir: bilinç kaybı (koma), solunum depresyonu (apne) ve iğne ucu pupil (pin-point pupil). Bu durumda hastanın opiyat kullanımı kesinleştirilmeye çalışılmadan, havayolu güvenliği sağlanmalı ve spesifik antidot olan Nalokson uygulanmalıdır. Nalokson, opiyat reseptörlerini bloke ederek solunum depresyonunu hızla geri döndürür.