Ünite 6: Afetlerde Risk Yönetimi

2018 Yılı Türkiye Deprem İstatistiği

2018 yılında Türkiye genelinde toplam 22.889 deprem kaydedilmiştir. Bu depremlerden yıkıcı etkiye sahip olabilecek 5 büyüklüğünden büyük olanların sayısı ise 183 olarak tespit edilmiştir. Bu verilere göre, o yıl için 5 büyüklüğünden büyük bir depremin gerçekleşme olasılığı matematiksel olarak 183/22889 = 0,008 olarak hesaplanmıştır.

Doğal Afet Risk Sınıfları

Doğal kaynaklı afet riskleri kendi içinde üç ana gruba ayrılır: Deprem, tsunami ve heyelan gibi olayları içeren 'Jeolojik riskler'; taşkın, fırtına, kasırga ve çığ gibi olayları içeren 'Hidrometeorolojik riskler'; salgın hastalıklar ve bitki istilalarını içeren 'Biyolojik riskler'.

Teknolojik Afet Risk Sınıfları

Teknolojik kaynaklı afet riskleri üç ana başlık altında sınıflandırılır: Endüstriyel riskler, altyapı riskleri ve antropojenik riskler. Endüstriyel kirlilik, nükleer sızıntılar, radyoaktif unsurlar, patlamalar ve toksik atıklar bu grupta yer alan başlıca antropojenik risk örnekleridir.

Rize Bölgesi Sel Riski Örneği

Rize bölgesi, coğrafi ve iklimsel özellikleri nedeniyle yüksek sel riski taşır. Bu bölgede sel riskine karşı 'riski kabul etmek' rasyonel bir strateji değildir. Bu nedenle yerleşim yerlerinin güvenli bölgelere taşınması (kaçınma) veya binaların sigortalanması (transfer) gibi aktif stratejiler uygulanmalıdır.

Anahtar Kavramlar

RiskTehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçların meydana gelme ihtimali ile bu olumsuz durumun yaratacağı şiddetin bileşkesidir.

Afet RiskiBelirli bir zaman diliminde yerleşim yerlerinde, toplum üzerinde ya da çevrede meydana gelebilecek felaketlerin ve kayıpların ortaya çıkma olasılığıdır.

Güvenlik Açığı (Zafiyet)Fiziksel, sosyal, ekonomik veya çevresel faktörler tarafından oluşturulan ve bir toplumun afetin yaratacağı olumsuz etkilere karşı duyarlılığını artıran koşullardır.

Risk YönetimiOrganizasyonların faaliyetleri sırasında ortaya çıkabilecek riskleri ve bunların etkilerini minimize etmek veya ortadan kaldırmak için yürütülen sistematik faaliyetlerin bütünüdür.

Riskten KaçınmakRiske yol açan tehlike kaynağını veya faaliyeti tamamen ortadan kaldırarak olası afet riskini sıfırlamayı amaçlayan en temel risk yanıtlama stratejisidir.

Riski Transfer EtmekRiskin gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkacak finansal veya operasyonel zararı, sigorta veya dış kaynak kullanımı gibi yöntemlerle üçüncü şahıslara aktarma stratejisidir.

Riski Kontrol EtmekRiskin tamamen ortadan kaldırılamadığı durumlarda, gerçekleşme olasılığını veya yaratacağı zararın şiddetini azaltmak amacıyla önleyici tedbirler geliştirilmesidir.

Riski Kabul EtmekFayda-maliyet analizi sonucunda, riski önleme maliyetinin riskin yaratacağı zarardan daha yüksek olması durumunda herhangi bir tedbir almadan riski üstlenme kararıdır.

Proaktif TekniklerOlası hata ve afet durumları henüz gerçekleşmeden önce riskleri tanımlayan, analiz eden ve önleyici faaliyetler geliştirerek felaketleri önlemeyi amaçlayan yaklaşımlardır.

Reaktif TekniklerHata veya afet oluştuktan sonra devreye giren, olayın kök nedenlerini analiz ederek aynı felaketin gelecekte tekrarlanmasını önlemek için düzeltici faaliyetler planlayan tekniklerdir.

Kantitatif Risk AnaliziTamamen sayısal, metrik ve istatistiksel yöntemlere ve geçmiş dönem verilerine dayanarak risk derecesini hesaplayan nicel analiz yöntemidir.

Kalitatif Risk AnaliziGözleme dayanan, sayısal olarak doğrudan ölçülemeyen ve kategorik/sözel veriler kullanarak risk derecesini belirleyen nitel analiz yöntemidir.

Risk AlgısıOrtaya çıkacak afetin veya zararlı olayların boyutunun ve şiddetinin bireyler veya toplum tarafından nasıl yorumlandığını gösteren öznel bir yargıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Risk Derecesi Sınır Değeri

Hem olasılık hem de şiddet parametreleri için 1-5 arası kategorik ölçek kullanıldığında, elde edilebilecek en yüksek risk derecesi 25 puandır. Toprak kayması örneğinde hesaplanan 20 puanlık risk derecesi, bölgenin çok yüksek risk altında olduğunu ve acil önlem alınması gerektiğini gösterir.

6331 Sayılı İSG Kanunu

Türkiye'de yürürlükte olan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, riski 'tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali' olarak tanımlayarak yasal çerçevede risk değerlendirmesini zorunlu kılmıştır.

Afet Risk Yönetiminin Dört Bileşeni

Afet risk yönetimi süreci dört temel bileşenden oluşur: Risk Analizi (tehdit ve şiddet belirleme), Hazır Olma (erken uyarı ve kriz yönetimi), Önlem Alma ve Risk Azaltma (strateji geliştirme) ve İyileştirme (rehabilitasyon ve yeniden yapılanma).

Görsel Diyagram Kullanan Teknikler

Süreç analizinde görsel diyagramlar ve standart semboller kullanan başlıca teknikler; Hata Ağacı Analizi, Olay Ağacı Analizi, Neden-Sonuç Analizi, HAZOP, Papyon Tekniği ve Dinamik Olay Ağacı Analizidir.

OHSAS 18001 Risk Tanımı

OHSAS 18001 standardı, riski 'meydana gelebilecek zararlı bir olayın sonuçları ve oluşma olasılığının bileşkesi' şeklinde tanımlayarak uluslararası yönetim sistemlerinde risk analizinin temelini atmıştır.

Güvenlik Açığının Tetikleyicileri

Toplumların afetlere karşı güvenlik açığını (zafiyetini) artıran temel etkenler fiziksel, sosyal, ekonomik, politik ve çevresel faktörlerdir. Bu faktörler, bir tehlikenin afete dönüşme olasılığını doğrudan artırır.

Sınavda Dikkat Et

Afet risk formülünde 'Olasılık' yerine 'Güvenlik Açığı (Zafiyet)' parametresinin kullanıldığını unutmayın; sınavlarda bu kavramsal dönüşüm sıkça sorulur.
Risk yanıtlama stratejilerinden 'Riskten Kaçınmak' ile 'Riski Kontrol Etmek' arasındaki farka dikkat edin; kaçınmada tehlike kaynağı tamamen yok edilirken, kontrolde tehlike kabul edilir ancak etkisi azaltılmaya çalışılır.
Hata Ağacı Analizi (FTA) ve Olay Ağacı Analizi (ETA) yöntemlerinin kantitatif (nicel) teknikler grubunda yer aldığını mutlaka ezberleyin.
Proaktif ve Reaktif tekniklerin tanımını karıştırmayın; proaktif 'önleyici' (olay öncesi), reaktif ise 'düzeltici' (olay sonrası) faaliyetleri kapsar.
Tsunami ve heyelanın hidrometeorolojik değil, 'jeolojik' riskler grubunda sınıflandırıldığına sınavda özellikle dikkat edin.