Ünite 7: Kalitatif Risk Analiz Teknikleri

FMEA Yönteminin Tarihsel Kökeni

Hata Türü ve Etkileri Analizi (FMEA), dünyada hata analizinde kullanılan ilk sistematik teknik yöntemdir. İlk olarak 1949 yılında Amerika Birleşik Devletleri (ABD) silahlı kuvvetleri tarafından askeri standartları ve sistem güvenilirliğini artırmak amacıyla geliştirilmiştir.

HAZOP Yönteminin Ortaya Çıkışı

Tehlike ve Çalışılabilirlik Analizi (HAZOP), ilk kez 1963 yılında İngiltere merkezli kimya şirketi Imperial Chemical Industries (ICI) bünyesinde yürütülen endüstriyel tasarım ve süreç iyileştirme çalışmaları sırasında geliştirilmiştir.

Kinney Metodunun Geliştiricileri ve Tarihi

Kinney metodu, 1976 yılında G.F. Kinney ve A.D. Wiruth tarafından endüstriyel sistemlerdeki risk derecelerini olasılık, maruziyet sıklığı ve şiddet parametreleriyle matematikselleştirmek amacıyla geliştirilmiştir.

Kinney Metodunda Çok Yüksek Risk Sınırı

Kinney metoduna göre yapılan hesaplamalarda risk derecesi (R) değeri 400'ün üzerinde (R>400) çıkan tehlikeler 'Çok yüksek risk' sınıfına girer ve bu durumlarda işin durdurulması dahil derhal acil önlem alınması gerekir.

Anahtar Kavramlar

Kalitatif Risk AnaliziRisklerin sayısal olarak ölçülmesinin zor veya imkansız olduğu durumlarda, sözel değerlendirmelere ve kategorik değişkenlere dayanarak risk derecesinin gözlemsel olarak belirlendiği nitel analiz yöntemidir.

Kontrol Listesi (Checklist)Afet risklerinin genel bir bakış açısıyla değerlendirilmesini sağlayan, sistemdeki temel eksiklikleri hızlıca tespit etmek amacıyla hazırlanan 'Evet/Hayır' formatındaki sorulardan oluşan araçtır.

Olursa Ne Olur Analizi (What if)Mevcut ve gelecekte oluşabilecek tehlikeleri, bunların yaratacağı muhtemel sonuçları ve alınabilecek önlemleri beyin fırtınası tarzı sorularla sorgulayan kalitatif analiz tekniğidir.

Ön Tehlike Analizi (PHA)Risk analizinin erken evrelerinde, verilerin kısıtlı olduğu durumlarda potansiyel tehlikeleri belirleyip şiddetlerine göre sıralamak için kullanılan kalitatif veya yarı-sayısal yöntemdir.

Birincil Risk Analizi (PRA)Ön Tehlike Analizi'ne benzer şekilde uzman ekiplerce yürütülen, ancak tehlike kaynaklarından ziyade doğrudan kaza ve afet risklerine odaklanan sistematik analiz yöntemidir.

İş Güvenlik Analizi (JSA)Çalışanların görev tanımları çerçevesinde gerçekleştirdikleri işler sırasında oluşabilecek tehlikeleri belirleyerek iş güvenliği risklerini azaltmayı hedefleyen analiz tekniğidir.

L Tipi MatrisTehlikenin gerçekleşme olasılığı ile hasarın şiddetini 5x5 boyutlu bir matris üzerinde değerlendiren, neden-sonuç ilişkilerine dayalı, uygulaması kolay bir risk analiz yöntemidir.

X Tipi MatrisKarmaşık tehlikelerin analizinde kullanılan, geçmiş verilerin uzun dönemli analizine dayanarak olayların olasılık, şiddet ve sonuçlarını çok yönlü ilişkilendiren takım tabanlı matris yöntemidir.

Kinney MetoduRisk derecesini; tehlikenin oluşma olasılığı, tehlikeye maruz kalma sıklığı ve etkilenme şiddeti parametrelerinin çarpımıyla (R = p x f x h) hesaplayan üç boyutlu risk analiz yöntemidir.

HAZOP (Tehlike ve Çalışılabilirlik Analizi)Süreçlerdeki sapmaları, bunların nedenlerini ve sonuçlarını kılavuz ve anahtar kelimeler kullanarak sistematik bir şekilde inceleyen çok disiplinli takım çalışmasına dayalı yöntemdir.

FMEA (Hata Türü ve Etkileri Analizi)Sistemdeki potansiyel hata türlerini, bunların etkilerini ve nedenlerini ortaya koyarak olasılık, şiddet ve saptanabilirlik değerlerinin çarpımıyla risk öncelik sayısını hesaplayan yöntemdir.

Risk Öncelik Sayısı (RÖS)FMEA analizinde hatanın oluşma olasılığı, şiddeti ve saptanabilirlik derecesinin çarpılmasıyla elde edilen, 1 ile 1000 arasında değişen ve riskin büyüklüğünü gösteren skordur.

Prosedür HAZOP (SAFOP)Operasyonel sıraların, adımların ve prosedürlerin güvenliğini analiz etmek amacıyla gerçekleştirilen, güvenli operasyon stratejisi olarak da adlandırılan HAZOP türüdür.

Tasarım FMEAÜrünün veya sistemin tasarım aşamasında, kullanım ömrü boyunca karşılaşabileceği tüm potansiyel hataların önceden belirlenip önlenmesi amacıyla yapılan FMEA çalışmasıdır.

Süreç FMEAÜrünün üretim veya hizmetin sunum aşamasında, operasyonlar esnasında oluşabilecek hataları ve kalite problemlerini önlemek amacıyla uygulanan FMEA türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

FMEA Analizinde Maksimum Risk Puanı

FMEA analizinde olasılık, şiddet ve saptanabilirlik parametrelerinin her biri en fazla 10 puan alabilir. Bu doğrultuda hesaplanabilecek en yüksek Risk Öncelik Sayısı (RÖS) 1000'dir ve 200-1000 arası çok yüksek risk olarak kabul edilir.

Palandöken Çığ Örneği ile Olursa Ne Olur Analizi

Kitapta verilen örnek olayda, Erzurum Palandöken'de aşırı kar yağışı nedeniyle operasyon merkezinin yollarının tıkanması durumunda çığ bölgelerine ulaşımın güçleşeceği öngörülmüş ve ulaştırma birimi için alternatif yollar eklenmesi önerilmiştir.

Ön Tehlike Analizi Takım Yapısı

Ön Tehlike Analizi (PHA) çalışmalarında etkin bir değerlendirme yapabilmek için takımda bir uzman lider, bir sekreter ve sistem hakkında derin bilgiye sahip 2 ile 6 arasında değişen sayıda takım üyesi bulunmalıdır.

Kinney Metodunda Sürekli Maruz Kalma Sıklığı

Kinney yönteminin maruz kalma sıklığı ölçeğinde, tehlikeye 'sürekli' maruz kalma durumuna en yüksek puan olan 10 değeri verilirken, 'yılda bir ya da daha az' gerçekleşen çok nadir durumlara 0,5 puanı verilir.

L Tipi Matris Boyut Standardı

L Tipi Matris risk analizi yöntemi, 5 satır ve 5 sütundan oluşan 5x5'lik bir matris yapısını kullanır. Olasılık ve şiddet dereceleri 1 ile 5 arasında puanlanarak risk skoru elde edilir.

X Tipi Matris Risk Derecelendirme Formülü

X Tipi Matris yönteminde karmaşık tehlikelerin risk derecelendirme skoru, matrisin dört farklı bölgesinden elde edilen değerlerin toplanmasıyla (Risk Skoru = A + B + C + D) hesaplanır.

HAZOP Analizinde Bağımsız Lider Kuralı

HAZOP çalışmalarında objektifliği sağlamak amacıyla, takım liderinin analiz edilen sürecin veya operasyonun performansından doğrudan hiçbir sorumluluğu bulunmayan bağımsız bir kişi olması zorunludur.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda kalitatif risk analizlerinin sayısal ölçümler yerine sözel ve kategorik değerlendirmelere dayandığını unutmayın; bu temel ayrım sıkça sorulur.
Kontrol listelerinin (Checklist) derinlemesine bilgi sağlamadığını, sadece genel bir durum tespiti ve eksiklik belirleme aracı olduğunu aklınızda tutun.
Kinney Metodu formülünü (R = p x f x h) ve parametrelerini (Olasılık, Sıklık, Şiddet) FMEA parametreleriyle karıştırmayın; sıklık parametresi Kinney'e özgüdür.
FMEA analizinde maksimum risk puanının 1000 olduğunu ve RÖS değerinin Olasılık x Şiddet x Saptanabilirlik çarpımıyla elde edildiğini mutlaka bilin.
HAZOP analizinin ICI firması tarafından 1963'te kimyasal süreçler için geliştirildiğini ve 'kılavuz/anahtar kelimeler' yöntemini kullandığını unutmayın.
Prosedür HAZOP çalışmasının diğer adının SAFOP (Safe operation strategy) olduğunu sınavda doğrudan terim eşleştirme sorusu olarak görebilirsiniz.