Ünite 8: Kantitatif Risk Analiz Teknikleri

Güvenilirlik Formülü R

Genel kullanımda R = e^(-λT) olarak gösterilir. Bu formülde λ bileşenin hata oranını, T ise bileşenin çalıştırılma süresini ifade eder. T süresi arttıkça parçanın hata olasılığı artar.

Hata Olasılığı Formülü Q

Hata olasılığı güvenilirliğin tersi olarak hesaplanır. Formülü Q = 1 - R veya Q = 1 - e^(-λT) şeklindedir.

Karanlık Oda Örneği

Hiç camı olmayan, iki floresan ampulü bulunan afet müdahale odasının aydınlatılamaması durumudur. Floresanların ikisinin birden yanmaması VE kapısı ile bağlanırken, elektrik kesintisi veya sigorta atması VEYA kapısı ile bağlanır.

Acil Durum Besleme Sistemi Örneği

Pompa ve valf arızalarının incelendiği bu örnekte, alttan yukarıya doğru hesaplama yapıldığında acil durum besleme sisteminin çalışmama olasılığı %17,02 olarak hesaplanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Kantitatif YöntemlerSayısal yorum ve genelleme yapılabilen niceliksel çalışmalardır. Risk analizinde olası sebeplerin veya sonuçların sayısal olarak tanımlanmasında ve herhangi bir durum veya zamanda oluşma olasılıklarının hesaplanmasında kullanılır.

Hata Ağacı Analizi (HAA)İstenmeyen belirli bir olayın kök sebeplerini ve oluşma olasılığını belirlemek için kullanılan, tümdengelim mantığına dayalı bir sistem analizi tekniğidir.

BozuklukHata Ağacı Analizinde sistemin temel bileşenlerinden bir tanesinin çalışmaması veya işlevini yerine getirememesi durumudur.

HataBir sistemin veya bileşenin istenmeyen, normal dışı bir duruma gelmesi veya bu şekilde konumlanmasıdır.

Kesi KümesiBeraber oluştuklarında en tepede tanımlanan istenmeyen olayın oluşmasına sebep olan olaylar kümesidir.

Ara OlayMantık kapısı ile birbirine bağlı bozukluk veya olayların sonucunda ortaya çıkan ve dikdörtgen sembolü ile gösterilen olaydır.

Esas OlayOluşma sebebini daha fazla araştırmaya gerek olmayan, daire sembolü ile gösterilen temel olaydır.

Ve KapısıSembolün alt kısmında yer alan olayların tamamı oluştuğu durumda üst seviyedeki olayın oluştuğunu gösteren mantıksal kapıdır.

Veya KapısıSembolün alt kısmında yer alan olaylardan herhangi bir tanesinin oluşması durumunda üst seviyedeki olayın oluştuğunu gösteren mantıksal kapıdır.

Olay Ağacı Analizi (OAA)Bir başlatıcı olay ile tetiklenen potansiyel bir kaza senaryosundaki olayların akışını tanımlamak ve değerlendirmek için kullanılan tümevarımcı bir yöntemdir.

Kaza SenaryosuPeşi sıra oluşan olayların başlatıcı bir olay ile tetiklenip birtakım dönüm noktaları tarafından takip edilerek sistemin istenmeyen bir durumu ile sonuçlanması sürecidir.

Başlatıcı Olay (BO)Bir kaza akışının başlamasına sebep olan, güvenlik mekanizmaları mani olamazsa büyük bir zarara yol açabilen bağımsız olaydır.

Dönüm OlaylarıNihai kaza ile başlatıcı olay arasında yer alan, başlatıcı olayın hasar ile sonuçlanmaması için kurulan güvenlik tasarımı veya bariyer niteliğindeki ara olaylardır.

Sebep Sonuç Analizi (SSA)Bir başlatıcı olayın devamında oluşabilecek farklı çıktıların tamamının belirlenmesi ve bu potansiyel çıktıların olasılıklarının hesaplanması için Sebep Sonuç Diyagramı kullanan yöntemdir.

Papyon TekniğiBelirlenen bir tehlikeli olayı, onun sebeplerini, sonuçlarını, oluşma olasılığını azaltıcı bariyerleri ve oluştuktan sonraki etkisini kontrol altına alan bariyerleri bir arada inceleyen yöntemdir.

Yönetim Gözetim Risk Analizi (YGRA)İdeal güvenlik yönetim sistemini tanımlayan, 13 kademeli hazır bir hata ağacı yapısı üzerinden ilerleyerek kazaların yönetimsel kök nedenlerini bulan yöntemdir.

Dinamik Olay Ağacı (DOA)Başlatıcı olaydan sonra gelişebilecek olayların farklı zaman dilimlerinde oluşabilmesine imkân veren ve sonuçları benzetim yaklaşımı ile hesaplanan olay ağacı yapısıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Yangın Algılama ve Söndürme Örneği

Ofis binasında yangın çıkması durumunda, yangın algılama sistemi çalışmazsa alarm ve püskürtücülerin çalışması imkansız hale gelir. Bu durum OAA'da bağımlı patikaları gösterir.

Kabloların Isınması Örneği

Sebep Sonuç Analizi kapsamında kabloların ısınması (PF1 = 0,1) ile başlayan senaryoda, çok yüksek zarar olasılığı tüm ara olay olasılıklarının çarpımıyla 0,0000125 olarak bulunmuştur.

Serbest Kalan Kaplan Örneği

Hayvanat bahçesinde kaplanın serbest kalması tehlikesine karşı kapının standartlara uygunluğu (mühendislik), kontrol edilmesi (bakım) ve ok silahı verilmesi (operasyon) bariyerleri papyon diyagramında ilişkilendirilmiştir.

YGRA'nın Tarihsel Kökeni

1960'lı yılların sonunda Amerika Atomik Enerji Komisyonu tarafından kazaların araştırılması amacıyla başlatılan projeler sonucunda geliştirilmiştir.

YGRA Ağaç Yapısı Büyüklüğü

YGRA birbiri ile ilişkili 8 ağaçtan oluşur. Bu yapı içinde 98 genel problem ve her biri için yaklaşık 200 sebep tanımlanmış olup, transferlerle temel sebep sayısı 1500'e kadar çıkabilir.

YGRA'da İlk VEYA Kapısı

YGRA'da başlatıcı olaydan sonra gelen ilk VEYA kapısı, olayın 'üstlenilen risk'ten mi yoksa 'yönetimin gözden kaçırdığı risk'ten mi kaynaklandığını sorgular.

YGRA Analiz Seviyesi

YGRA yapısında benzer şekilde seviye seviye sorular sorularak kök neden bulunmaya çalışılır ve analiz tam olarak 13 seviyede tamamlanır.

DOA'da Benzetim Yaklaşımı

Dinamik Olay Ağacı Analizinde ardışık olay sayıları çok hızlı arttığı için, olasılık hesapları Monte Carlo gibi benzetim yaklaşımları kullanılarak bilgisayar ortamında gerçekleştirilir.

Sınavda Dikkat Et

Hata Ağacı Analizinin (HAA) tümdengelim, Olay Ağacı Analizinin (OAA) ise tümevarım yöntemi olduğunu unutmayın. Sınavda bu iki yöntemin yönü sıklıkla karıştırılmaktadır.
VE kapısında olasılıkların çarpıldığını, VEYA kapısında ise toplandığını (veya tümleyen formülüyle hesaplandığını) aklınızda tutun. Sayısal sorularda işlem hatası yapmamak için kapı türüne dikkat edin.
Bariyer ve Kritik Olay kavramlarını gördüğünüzde doğrudan Papyon Tekniğine odaklanın. Bu terimler bu yöntemin ayırt edici unsurlarıdır.
YGRA'nın hazır bir hata ağacı şablonu sunduğunu ve 13 kademeden oluştuğunu unutmayın. Sıfırdan ağaç çizilmeyen tek yöntem budur.
Zamana bağlı değişen olaylar ve benzetim (simülasyon) kelimelerini gördüğünüzde aklınıza Dinamik Olay Ağacı Analizi (DOA) gelmelidir.