Ünite 9: Afetlerde Risk Azaltma

Hyogo Çerçeve Eylem Planı (HÇEP)

2005 yılında Japonya'nın Kobe kentinde düzenlenen 2. Afetlerin Azaltılması Dünya Konferansı'nda, 2005-2015 yılları arasında afet zararlarının azaltılmasını hedefleyen ve Birleşmiş Milletler üyesi 168 ülke tarafından benimsenen tarihi bir plandır.

5902 Sayılı Kanun ve AFAD'ın Kuruluşu

Türkiye'de 2009 yılında çıkarılan 5902 sayılı Kanun ile Sivil Savunma Genel Müdürlüğü, Afet İşleri Genel Müdürlüğü ve Türkiye Acil Durum Yönetimi Genel Müdürlüğü kapatılarak tüm yetkiler Başbakanlığa bağlı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) çatısı altında birleştirilmiştir.

2011 Tohoku Depremi ve Tsunamisi

Japonya'nın Tohoku bölgesinde meydana gelen 9.0 büyüklüğündeki deprem, yaklaşık 40 metre yüksekliğinde tsunami dalgaları oluşturmuş, Fukuşima Nükleer Santrali'nde ağır hasara yol açarak zincirleme bir nükleer felakete ve büyük can kayıplarına neden olmuştur.

1995 Kobe Depremi Ulaşım Engeli

1995 yılında Japonya'da meydana gelen Kobe Depremi'nde, viyadükler üzerine inşa edilmiş olan ana ulaşım yollarının çökmesi, acil durum ekiplerinin bölgeye erişimini tamamen engellemiş ve ulaşım altyapısının kırılganlığını gözler önüne sermiştir.

Anahtar Kavramlar

AfetLokal olanaklar ve kaynaklar ile müdahale edilemeyecek kadar büyük etkilere sahip, toplumun günlük yaşamını ve düzenini kesintiye uğratan olağanüstü olaylar zinciridir.

Acil DurumOlaydan etki açısından daha güçlü olan ancak meydana geldiği bölgedeki yerel imkânlar ve müdahale kapasitesi ile çözülebilen lokal nitelikli durumlardır.

OlayTehlikelerin gerçekleşmesi durumunda meydana gelen, etkileri minimum düzeyde kalan ve günlük yaşamı büyük ölçüde kesintiye uğratmayan en hafif seviyedeki durumdur.

Kırılganlık (Hasar Görebilirlik)Bir topluluğun, yapının veya sistemin, sahip olduğu yapısal, sosyal, ekonomik veya çevresel zayıflıklar nedeniyle afetlerin olumsuz etkilerine karşı hassas olma durumudur.

Risk TransferiOrtaya çıkabilecek olası afet ve acil durum risklerinden kaynaklanan finansal kayıpların, sigorta ve reasürans piyasaları aracılığıyla üçüncü taraflara devredilmesi sürecidir.

Afete Duyarlı PlanlamaYerleşim alanlarındaki tüm afet tehlike ve risklerini dikkate alarak, bunların önlenmesi veya zararlarının azaltılması amacıyla hazırlanan kısa, orta ve uzun vadeli planlama sürecidir.

Town Watching (Kent İzleme)Asya Afet Azaltma Merkezi öncülüğünde geliştirilen, yerel halkın, uzmanların ve kamu görevlilerinin birlikte bölgeyi gezerek riskleri tespit ettiği katılımcı bir risk azaltma modelidir.

Olay Komuta Sistemi (OKS)Her tür ve büyüklükteki acil duruma hızlı, etkili ve organize bir müdahale sağlamak amacıyla oluşturulmuş, standardize edilmiş modüler saha yönetim ve kontrol sistemidir.

Altın SaatlerAfetlerin meydana gelmesinden sonraki ilk 72 saati ifade eden, dış yardımların henüz ulaşamadığı ve en çok can kurtarma faaliyetinin yakın çevre tarafından yapıldığı kritik zaman dilimidir.

Altın SaniyelerBir işletme veya kurum ölçeğinde, profesyonel acil servisler gelmeden önce işletme içi kaynaklarla ilk müdahalenin yapılması gereken ilk 72 saniyelik hayati süredir.

Esneklik (Resilience)Bir toplumun veya sistemin, afetlerin etkilerine maruz kaldıktan sonra çok hızlı bir şekilde kendini toparlayabilme, adapte olabilme ve normal yaşamına geri dönebilme kapasitesidir.

Yapısal ÖnlemlerBinaların, altyapıların, köprülerin ve barajların mühendislik yöntemleriyle afetlere dayanıklı hale getirilmesi veya güçlendirilmesi gibi fiziksel müdahaleleri içeren zarar azaltma çalışmalarıdır.

Yapısal Olmayan ÖnlemlerFiziksel yapı dışındaki, mobilyaların sabitlenmesi, bilgisayar verilerinin yedeklenmesi, acil durum planlarının yapılması ve eğitimler gibi risk azaltıcı faaliyetlerdir.

Risk YönetimiAfet öncesi dönemde risklerin belirlenmesi, analiz edilmesi, değerlendirilmesi ve bunları azaltmaya yönelik zarar azaltma ile hazırlık aşamalarını kapsayan proaktif süreçtir.

Kriz YönetimiAfet gerçekleştikten sonra başlayan, olaya anında müdahale edilmesini ve sonrasında etkilenen alanların hızla iyileştirilmesini kapsayan reaktif süreçtir.

Toplum Tabanlı Tehlike HaritalamaYerel halkın katılımıyla, uzmanlar ve kamu görevlileri eşliğinde bölgedeki tehlikelerin harita üzerinde işaretlenerek toplumsal duyarlılığın artırılmasını amaçlayan metottur.

İkame (Değiştirme)Risk kontrol tedbirleri kapsamında, çalışma alanında kullanılan tehlikeli bir kimyasalın veya yöntemin, daha az tehlikeli olan başka bir madde veya metotla değiştirilmesi işlemidir.

Afet KültürüToplumun afet risklerini önceden algılama, bu risklere karşı hazırlıklı olma ve afet anında doğru davranış kalıplarını sergileme konusundaki ortak bilinç ve alışkanlıklar bütünüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

2009 Ayamama Deresi Taşkını

İstanbul'da 2009 yılında Ayamama Deresi'nin taşması sonucu meydana gelen sel felaketinde ulaşım yolları kapanmış, tır parklarında ve iş yerlerinde büyük can ve mal kayıpları yaşanmış, ayrıca bölgede yağma olayları meydana gelmiştir.

UDSEP-2023 Strateji Belgesi

Türkiye'de AFAD tarafından hazırlanan 'Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı', deprem risklerini azaltmak amacıyla KENTGES (Sürdürülebilir Kentsel Gelişme Stratejisi) ve diğer bakanlıkların planlarıyla bütünleşik olarak tasarlanmış proaktif bir eylem planıdır.

TS ISO 45001 Standardı

Kuruluşlarda iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerini düzenleyen bu standart, acil durumlara hazırlıklı olunması, risklerin azaltılması ve iş sürekliliğinin sağlanması amacıyla kurumların uyması gereken yasal ve teknik şartları belirler.

Vietnam Sel Afeti Haritalama Kursu

Asya Afet Azaltma Merkezi (ADRC) tarafından Vietnam'da düzenlenen ve yerel halk ile kamu görevlilerinin katılımıyla gerçekleştirilen seminerler bütünü, toplum tabanlı tehlike haritalama metodunun dünyadaki en somut uygulamalarından biridir.

Türkiye'de 1990'lı Yıllarda Yapılaşma

Türkiye'de 1990'lı yıllardan itibaren kentsel arazi üretiminin kısıtlı olması nedeniyle ekolojik yönden hassas ve riskli alanlar hızla yapılaşmaya açılmış, bu durum sonraki yıllarda afetlerden etkilenme ve hasar düzeyini ciddi ölçüde artırmıştır.

Çernobil ve Bhopal Felaketleri

İnsan hataları ve teknolojik yetersizlikler yüzünden meydana gelen Çernobil nükleer kazası ve Bhopal kimyasal sızıntısı, insan kaynaklı afetlerin yerleşim birimlerini nasıl yok edebileceğini ve sosyal dengeleri bozabileceğini gösteren en büyük tarihsel örneklerdendir.

Town Watching Metodunun Üç Aşaması

Japonya'da geliştirilen bu risk azaltma modeli sırasıyla; belirlenen alanın katılımcılar tarafından yürünerek analiz edilmesi, elde edilen verilerle bir afet risk haritasının hazırlanması ve son olarak eylem planının tartışılması aşamalarından oluşur.

Kentsel Risk Azaltmada Kısa Vadeli Tedbirler

Olası bir deprem afetine karşı kentsel alanlarda öncelikle hastanelerin, okul binalarının, kamu tesislerinin, köprülerin, limanların ve altyapıların güçlendirilmesi ile afet yönetim merkezlerinin kurulması kısa vadeli acil önlemler arasında yer alır.

Kentsel Risk Azaltmada Orta ve Uzun Vadeli Tedbirler

Deprem Afeti Önleme Master Planı'nın hazırlanması, 'Depreme Karşı Dayanıklı Şehir' hedefli kentsel dönüşüm planlarının yapılması, dayanıklı konutlar için kredi sistemlerinin kurulması ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi orta ve uzun vadeli stratejilerdir.

Sınavda Dikkat Et

Olay, Acil Durum ve Afet ayrımına dikkat edin; müdahale kapasitesinin yerel imkânlarla sınırlı olup olmaması bu kavramları ayırt etmede en kritik sınav sorusu kriteridir.
Afet Yönetim Döngüsü aşamalarını karıştırmayın; Risk Yönetimi (Zarar Azaltma, Hazırlık) afet öncesini, Kriz Yönetimi (Müdahale, İyileştirme) ise afet sonrasını kapsar.
Hyogo Çerçeve Eylem Planı'nın (HÇEP) yılı (2005-2015) ve kabul edildiği yer (Kobe, Japonya) sınavlarda doğrudan bilgi sorusu olarak karşınıza çıkabilir.
Town Watching modelinin 3 aşamasını (Alan analizi, Harita hazırlama, Tartışma ve eylem planı) sırasıyla bilmek çoktan seçmeli sorularda büyük avantaj sağlar.
İlk 72 saatin 'Altın Saatler', işletmelerdeki ilk 72 saniyenin ise 'Altın Saniyeler' olduğunu unutmayın; süre birimleri sınavda şaşırtmaca olarak kullanılabilir.
AFAD'ın 2009 yılında 5902 sayılı Kanunla kurulduğunu ve kapatılan üç genel müdürlüğün isimlerini mutlaka ezberleyin, kurumsal yapılanma sorularında sıkça sorulur.