← Ünite 10
Afetlerde Risk ve Kriz Yönetimi

Ünite 10: Afet Öncesi Lojistik Faaliyetler ve Riskler

1999 Marmara Depremi Bilançosu
1999 yılında gerçekleşen Marmara depreminde EM-DAT verilerine göre yaklaşık 18.000 kişi hayatını kaybetmiş, 50.000 kişi yaralanmış ve 1.358.953 kişi doğrudan etkilenmiştir.
Gölcük Depreminin Ekonomik Zararı
EM-DAT (Uluslararası Afet Veritabanı) verilerine göre, 17 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen Gölcük depremi toplamda 20 milyar dolarlık devasa bir ekonomik zarara yol açmıştır.
2011 Van-Erciş Depremi İstatistikleri
AFAD verilerine göre 23 Ekim 2011 tarihinde meydana gelen Van-Erciş depreminde 644 insan hayatını kaybetmiş, 1.966 insan ise yaralanmıştır.
Van-Erciş Depreminin Finansal Boyutu
Uluslararası Afet Veritabanı (EM-DAT) kayıtlarına göre, 2011 yılında gerçekleşen Van-Erciş depremi Türkiye ekonomisinde toplam 1,5 milyar dolarlık zarara neden olmuştur.

Anahtar Kavramlar

AfetToplumların işlevlerini ciddi bir şekilde bozan; insan, malzeme, ekonomik veya çevresel zararlara neden olan ve toplumun kendi kaynaklarıyla üstesinden gelemeyeceği doğa veya insan kaynaklı olaylardır.
Afet LojistiğiSavunmasız insanların acılarını hafifletmek amacıyla yiyecek, ilaç, ekipman ve personelin tedarik, depolama ve taşıma faaliyetlerini afet öncesi ve sonrasında etkin şekilde planlayan ve kontrol eden süreçtir.
Zarar AzaltmaAfetler meydana gelmeden önce uygulanan, afetin başlamasını engelleyen veya olası yıkıcı etkilerini en aza indirmeyi amaçlayan önleyici tedbirler aşamasıdır.
Afete HazırlıkToplumun, kurumların ve müdahale personelinin afet anında etkin bir şekilde hareket edebilmesi için eğitim, lojistik planlama ve malzeme depolama gibi süreçleri içeren aşamadır.
Müdahale AşamasıAfet anında ve hemen sonrasında can, mal ve çevreyi korumak amacıyla acil durum planlarının, arama-kurtarma ve tıbbi yardımların hızlıca uygulanmasıdır.
İyileştirme (Toparlanma)Afetin kısa vadeli etkileri geçtikten sonra başlayan, afet bölgesini önceki durumuna getirmeyi ve altyapıyı yeniden restore etmeyi amaçlayan uzun vadeli süreçtir.
Sosyal EnvanterTicari envanterden farklı olarak, afet durumlarında toplumsal fayda sağlamak, hayat kurtarmak ve acil ihtiyaçları karşılamak amacıyla tutulan insani yardım stoklarıdır.
Risk TransferiAfet sonrasında ortaya çıkacak finansal yükün sigorta, afet fonları veya felaket tahvilleri gibi araçlarla devlet dışı üçüncü şahıslara veya kurumlara aktarılmasıdır.
Yapısal HafifletmeBinaların, köprülerin ve enerji hatlarının afet risklerine ve sarsıntılara dayanıklı olacak şekilde mühendislik yöntemleriyle tasarlanması ve inşa edilmesidir.
Yapısal Olmayan HafifletmeArazi kullanım planlaması, imar kanunları, toplumsal eğitim ve ağaçlandırma gibi mühendislik gerektirmeyen, riski azaltmaya yönelik yasal ve sosyal önlemlerdir.
Tehlike DeğerlendirmesiBelirli bir zaman diliminde ve coğrafi alanda meydana gelebilecek olası bir afetin lokasyonunu, şiddetini ve ortaya çıkma sıklığını analiz etme sürecidir.
Güvenlik Açığı DeğerlendirmesiDoğal veya insan kaynaklı tehlikelerin binalar, altyapı, ekonomi ve özellikle hassas sosyal gruplar (yaşlılar, çocuklar, engelliler) üzerindeki olası etkilerini tahmin etme çalışmasıdır.
Ön KonumlandırmaAfet öncesinde, olası afet bölgelerine hızlıca ulaştırılabilecek stratejik noktalardaki depolara acil yardım malzemelerinin önceden yerleştirilmesi faaliyetidir.
Stokastik Yer Seçim ModelleriGirdi parametrelerinin belirsiz olduğu durumlarda, olasılık dağılımları ve senaryo analizleri kullanarak en uygun tesis yerlerini belirleyen matematiksel modellerdir.
Yapay TalepAfetten doğrudan etkilenmediği halde, panik, belirsizlik veya fırsatçılık nedeniyle insani yardım malzemelerine yönelik oluşan gereksiz ve fazladan talep durumudur.
Çerçeve AnlaşmasıAfet anında ani talep artışlarından ve fiyat dalgalanmalarından korunmak amacıyla tedarikçilerle önceden yapılan, fiyat ve tedarik şartlarını sabitleyen taslak sözleşmelerdir.
Ulaşım Ağı BelirsizliğiAfet sonrasında yolların kapanması, köprülerin yıkılması veya alternatif rotaların bilinmemesi nedeniyle yardım malzemelerinin dağıtımında yaşanan lojistik belirsizliktir.
Bulanık DEMATELAfet yönetimi ve lojistiğindeki karmaşık risk faktörlerinin ve performans ölçütlerinin önem derecelerini ve birbirleriyle olan ilişkilerini analiz etmek için kullanılan çok kriterli karar verme yöntemidir.
Erken Uyarı SistemleriAfetlerin olası etkilerini önceden tahmin ederek ilgili birimlere ve topluma hızlı bilgi aktaran, can kayıplarını önlemede kritik öneme sahip bilgi sistemleridir.
Kapasite PlanlamasıAfet durumunda aşırı artan talebi karşılayabilmek amacıyla hizmet, araç, personel ve depo kapasitelerinin önceden analiz edilerek organize edilmesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

2008 Sichuan Depremi ve Tesis Hasarları

Çin'in Sichuan bölgesindeki Wenchuan şehrinde meydana gelen 2008 depremi, 66 km uzunluğunda ve 20 km genişliğinde bir alanda yerel sağlık tesislerinin neredeyse tamamını yıkmıştır.

2010 Haiti Depremi ve Yerel Altyapı

Ocak 2010'da meydana gelen Haiti depreminde yerel lojistik tesislerin tamamı hasar gördüğü için afet sonrasındaki ilk beş gün boyunca tüm yardımlar sadece uluslararası kuruluşlarca sağlanabilmiştir.

Bangladeş'te İnsani Yardım Araç Sahipliği

Yapılan saha araştırmalarına göre Bangladeş'teki insani yardım kuruluşlarının kendilerine ait araçları bulunmamakta, bunun yerine araç kiralama veya diğer STK'larla ortak taşıma yoluna gitmektedirler.

Altay ve Green (2006) Çalışması

Afet yönetim sisteminin zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarındaki alt faaliyetlerini listeleyerek literatürdeki en kapsamlı operasyonel çerçeveyi çizmişlerdir.

Davidson (2006) Performans Göstergeleri

IFRC uzmanları ile yapılan çalışmada afet lojistiği için 4 temel gösterge belirlenmiştir: Kapsam, bağış-teslim zamanı, finansal etkinlik ve değerlendirme keskinliği.

Schulz ve Heigh (2009) Balanced Scorecard

Afet lojistiğinde performans yönetimi için müşteri hizmetleri, finansal kontrol, süreç bağlılığı ile yenilikçilik ve öğrenme olmak üzere dört boyutlu bir gelişim modeli tasarlamışlardır.

Celik vd. (2014) Risk Analizi Bulgusu

Aralıklı tip-2 bulanık tabanlı AHP yaklaşımı kullanarak yaptıkları analizde, afet lojistiğindeki en önemli performans ölçütü ve risk faktörünün stratejik ve operasyonel planlama olduğunu bulmuşlardır.

Whybark (2007) Sosyal Envanter Analizi

Afet yardım malzemelerinin satın alma, depolama ve dağıtım özelliklerini ticari envanter modelleri ile karşılaştırarak sosyal envanter yönetiminin kurallarını tanımlamıştır.

Oloruntoba (2010) Kasırga Analizi

Avustralya'da meydana gelen Cyclone Larry (Larry Kasırgası) acil yardım zincirini inceleyerek afet lojistiği başarısı için beş temel risk faktörü tanımlamıştır.

Fritz Institute (2005) Raporu

Afet operasyonlarında lojistiğin rolünü inceleyen rapor, acil yardımların etkili bir şekilde ulaştırılmasında en kritik başarı faktörünün lojistik altyapı ve planlama olduğunu ortaya koymuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Afet yönetiminin 4 aşamasını (Zarar Azaltma, Hazırlık, Müdahale, İyileştirme) iyi öğrenin; hangi faaliyetin hangi aşamada yer aldığı sınavda sıkça sorulmaktadır.
  • Yapısal ve Yapısal Olmayan Hafifletme arasındaki farka dikkat edin; imar kanunları ve eğitim 'yapısal olmayan' iken, dayanıklı bina inşası 'yapısal' hafifletmedir.
  • Afet lojistiğinde 5 ana performans ölçütünü (Yönetim, Organizasyon, Taşıma, Depo, Bilgi Sistemleri) adınız gibi bilin; alt başlıkların eşleştirilmesi soru olarak gelebilir.
  • Afet envanterinin 'Sosyal Envanter' olduğunu ve kâr amacı gütmediğini, faydalarının ise toplumsal (kurtarılan hayatlar) olduğunu unutmayın.
  • Tesis yeri seçim modellerinin girdi parametrelerine göre deterministik ve stokastik olarak ayrıldığını, belirsizlik durumlarında stokastik modellerin kullanıldığını aklınızda tutun.
  • Gıda ve ilaç gibi son kullanma tarihli ürünlerin yönetiminde 'son kullanma tarihine en yakın olanın önce kullanılması' ilkesinin kritik olduğunu unutmayın.