Ünite 9: Döküm İşlemlerinde İSG

Döküm Sektörünün İş Gücü Boyutu

2018 yılı verilerine göre Türkiye genelinde döküm sektöründe aktif olarak faaliyet gösteren 932 firma bulunmakta ve bu firmalarda yaklaşık 50 bin kişiye istihdam sağlanmaktadır.

Kum Kalıplamada Kum Tüketim Oranı

Dökümhanelerde en yaygın yöntem olan kum kalıba dökümde, üretilen her 1 ton döküm parça için ortalama 4-5 ton kum harcanmaktadır.

Asbest Kayıtlarının Saklanma Süresi

Asbest maruziyetine bağlı akciğer hastalıklarının belirtileri 40 yıla kadar uzayan bir sürede ortaya çıkabildiğinden, çalışanların sağlık ve maruziyet evrakları 40 yıl boyunca saklanmalıdır.

Gürültü En Düşük Maruziyet Eylem Değeri

Çalışanların Gürültü Yönetmeliği'ne göre 8 saatlik çalışma süresi için en düşük maruziyet eylem değeri 80 dB(A) olarak belirlenmiştir.

Anahtar Kavramlar

DökümMetal parçaların ergitilerek daha önceden hazırlanmış boşluklu kalıplara dökülmesi ve burada katılaştırılarak şekillendirilmesi işlemidir.

Harcanan KalıpSıvı metal katılaştıktan sonra döküm parçayı çıkarabilmek için kırılan veya parçalanarak yok edilen tek kullanımlık kalıptır.

Kalıcı KalıpMetal gibi dayanıklı malzemelerden üretilen ve döküm sonrasında parçalanmadan açılarak defalarca kullanılabilen kalıp türüdür.

Kupol OcağıDökme demir ergitilmesinde kullanılan, kok kömürü ile çalışan, dikey silindirik yapıdaki geleneksel ergitme fırınıdır.

İndüksiyon OcağıAlternatif akım ve elektromanyetik alan yardımıyla metali kendi öz direnciyle ısıtarak yüksek saflıkta ergitme sağlayan elektrikli ocaktır.

Elektrik Ark OcağıGrafit elektrotlar arasında oluşturulan elektrik arkının yüksek ısısıyla çalışan ve dökümhanelerde en yüksek gürültüyü üreten ocak tipidir.

Silis Kumu (SiO2)Kum kalıplamada ana refrakter malzeme olarak kullanılan ve solunduğunda silikozis hastalığına yol açan kuvars içerikli tozdur.

PnömokonyozAkciğerlerde toz birikmesi ve buna karşı dokusal reaksiyon gelişmesiyle karakterize, döküm işçilerinde sık görülen meslek hastalığı grubudur.

Beyaz Parmak HastalığıEl-kol titreşimine uzun süre maruz kalan çalışanlarda parmaklardaki kan dolaşımının bozulmasıyla ortaya çıkan damarsal ve sinirsel hastalıktır.

Termal KonforÇalışanların ortam sıcaklığı, nem ve hava akımı gibi iklimsel koşullar açısından kendilerini rahat hissetme durumudur.

P2 MaskeDökümhanelerde kömür, silis ve demir tozları gibi orta düzeyde tehlikeli katı ve sıvı partiküllere karşı koruma sağlayan toz maskesi sınıfıdır.

TS EN 407Isıl risklere (ısı ve/veya ateşe) karşı koruma sağlayan koruyucu eldivenlerin sahip olması gereken standarttır.

TS EN ISO 11612Isı, alev ve ergimiş metal sıçramalarına karşı koruma sağlayan iş kıyafetlerinin uyması gereken uluslararası standarttır.

CürufErgitme işlemi sırasında metalin üzerinde biriken, kireç taşı gibi maddelerle birleştirilerek ayrıştırılan istenmeyen yabancı maddeler ve oksitlerdir.

Kokil KalıpSıvı metalin yerçekimi etkisiyle doldurulduğu, metal malzemeden yapılmış kalıcı kalıp döküm yöntemidir.

Savurma DökümErgimiş metalin dönen bir kalıp içine dökülerek merkezkaç kuvveti etkisiyle simetrik ve boşluksuz şekillendirilmesi yöntemidir.

AsbestozisAlçı kalıp döküm gibi işlerde asbest liflerinin solunması sonucu akciğerlerde oluşan geri dönüşümsüz lifsel doku artışıdır.

TalkozAlçı kalıp döküm hazırlığında kullanılan talk tozlarının uzun süre solunmasıyla akciğerlerde meydana gelen kronik solunum yolu hastalığıdır.

Cebri HavalandırmaDoğal havalandırmanın yetersiz kaldığı dökümhanelerde fan ve aspiratörler yardımıyla yapılan mekanik hava yenileme sistemidir.

Baret Tip CDöküm gibi yüksek sıcaklıklı alanlarda çalışanları korumak için tasarlanmış, radyan ısıya dayanıklı baş koruyucu donanımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Gürültü En Yüksek Maruziyet Eylem Değeri

Yönetmeliğe göre en yüksek maruziyet eylem değeri 85 dB(A) olup, bu değerin üzerindeki gürültü seviyelerinde kulak koruyucu kullanımı zorunludur.

Gürültü Kesin Sınır Değeri

Gürültü yönetmeliğinde belirlenen ve hiçbir koşulda aşılmaması gereken, kulak koruyucunun etkisi dahil maksimum maruziyet sınır değeri 87 dB(A)'dir.

El-Kol Titreşimi Günlük Sınır Değeri

Titreşim Yönetmeliği'ne göre el-kol titreşimi için 8 saatlik çalışma süresince günlük maruziyet sınır değeri 5 m/s2 olarak sınırlandırılmıştır.

Bütün Vücut Titreşimi Sınır Değeri

Titreşim Yönetmeliği'ne göre bütün vücut titreşimi için 8 saatlik çalışma süresince günlük maruziyet sınır değeri 1,15 m/s2'dir.

Demir Esaslı Metallerin Ergime Dereceleri

Dökümhanelerde işlenen demir esaslı alaşımlardan dökme demir ve çeliğin ergime sıcaklıkları 1400°C ile 1650°C gibi çok yüksek seviyelerdedir.

Demir Dışı Metallerin Ergime Dereceleri

Alüminyum, bakır, çinko ve magnezyum gibi demir dışı metallerin ergime sıcaklıkları 419°C ile 660°C arasında değişmektedir.

Elektrik Ark Ocaklarının Sıcaklık Kapasitesi

Elektrik ark ocaklarında grafit elektrotlar yardımıyla 3000°C ile 3500°C arasında çok yüksek sıcaklıklar elde edilebilmektedir.

Döküm Sektörünün Tehlike Sınıfı

Döküm sektörü, İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin Tehlike Sınıfları Tebliği'ne göre en riskli kategori olan 'çok tehlikeli' sınıfta yer almaktadır.

NACE Rev.2 Sektör Kodu

Avrupa Birliği Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiksel Sınıflandırılması standardına göre metal döküm sanayisi Kod 24 altında sınıflandırılmıştır.

Tehlikeli Toz Boyut Aralığı

Solunum yoluyla akciğer alveollerine kadar ulaşarak pnömokonyoza yol açan en tehlikeli toz partiküllerinin boyutu 0,5 ile 5 mikron arasındadır.

Direnç Ocaklarının Sıcaklık Sınırı

Direnç telleriyle ısıtılan direnç ocakları, genellikle 1100°C'den yüksek olmayan düşük sıcaklıkta ergiyen alaşımların dökümünde kullanılır.

Sınavda Dikkat Et

Elektrik ark ocaklarının en gürültülü ocak tipi olduğunu unutma; gürültü sorularında bu bilgi doğrudan puan kazandırır.
Asbest evraklarının saklanma süresinin 40 yıl olduğunu aklında tut; asbestozis sinsi bir hastalık olduğu için bu süre çok uzundur.
Gürültü sınır değerlerini karıştırma: 80 dB(A) en düşük eylem, 85 dB(A) en yüksek eylem ve 87 dB(A) kesin sınır değerdir.
El-kol titreşimi sınır değerinin 5 m/s2, bütün vücut titreşimi sınır değerinin ise 1,15 m/s2 olduğunu ezberle; sınavlarda sayısal olarak sıkça sorulur.
Baret tiplerini iyi ayırt et: A tipi darbeye, B tipi elektriğe, C tipi ise dökümhaneler için kritik olan radyan ısıya dayanıklıdır.
Toz maskelerinde döküm sektörü için standart koruma düzeyinin P2 sınıfı olduğunu unutma.