← Ünite 3
Taşımacılık Sistemleri

Ünite 3: Hava Yolu, Deniz Yolu ve Boru Hattı Taşımacılık Sistemleri

Hava Kargo Sektörünün Ekonomik Büyüklüğü
Günümüzde hava yolu taşımacılığı küresel düzeyde 8,5 trilyon ABD dolarlık devasa bir ekonomik faaliyete ulaşmıştır. Sektörde 1.700'ün üzerinde hava yolu şirketi, dünya genelinde 3.750 havalimanına hizmet vermekte ve aktif olarak 23.000 uçağın uçuş operasyonunu yönetmektedir.
IATA 24 Saatlik Kargo Trafiği
IATA 2018 verilerine göre, dünya genelinde sadece 24 saatlik bir zaman dilimi içerisinde 100.000 uçak kalkış yapmaktadır. Bu uçuşlarda 18,6 milyar dolar değerinde 140.000 ton kargo ile 17,8 milyar dolar değerinde 657 milyon paketli gönderi taşınmaktadır.
Ulaştırma Modlarının 10 Yıllık Büyüme Hızları
ABD'de 1996-2006 yılları arasındaki 10 yıllık süreçte hava yolu kargo hacmi %118,2 artarken navlun gelirleri %121,1 artış göstermiştir. Aynı dönemde kara yolu taşımacılığı hacmi %25,9 büyürken, demir yolu taşımacılığı sadece %18 oranında büyüme kaydedebilmiştir.
Küresel Ticarette Deniz Yolunun Payı
Uluslararası ticaret kapsamında taşınan tüm malların hacimsel olarak yaklaşık %90'ı deniz yolu taşımacılığı ile gerçekleştirilmektedir. Bu oran, deniz yolunun küresel tedarik zincirlerinin ve sınır ötesi ticaretin mutlak lideri olduğunu kanıtlamaktadır.

Anahtar Kavramlar

ULD (Unit Load Device - Birim Yük Cihazı)Hava yolu taşımacılığında yüklerin uçak kargo bölümlerine emniyetli, hızlı ve standart bir şekilde yüklenmesini sağlayan özel konteyner ve paletlerdir. Bu cihazlar sayesinde yüklerin uçuş esnasında hareket etmesi engellenir ve uçağın dengesi korunur.
IATA (International Air Transport Association)Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği olup, hava yolunda yolcu ve yüklerin emniyetli, düzenli ve ekonomik taşınmasını sağlamak amacıyla teknik standartları, usul ve prosedürleri belirleyen küresel kuruluştur.
Kabotaj TaşımacılığıBir ülkenin kendi karasularında ve limanları arasında deniz yoluyla yük ve yolcu taşıma hakkını sadece kendi bayrağını taşıyan gemilere ve kendi vatandaşlarına tanımasıdır. Yabancı bayraklı gemilerin bu ticareti yapması yasaktır.
Tramp (Düzensiz) TaşımacılıkBelirli bir sefer tarifesi, rotası ve zaman tablosu olmaksızın, geminin sadece yük bulduğu limanlar arasında düzensiz olarak çalıştırılmasına dayanan deniz taşımacılığı türüdür.
Liner (Düzenli) TaşımacılıkÖnceden belirlenmiş ve ilan edilmiş limanlar arasında, sabit bir zaman çizelgesi, rota ve sefer tarifesine bağlı olarak yürütülen deniz taşımacılığı türüdür. Konteyner taşımacılığı buna en iyi örnektir.
Mavna (Duba)Kendi tahrik (motor) sistemi bulunmayan, genellikle nehirlerde ve liman yakınlarında büyük gemilerden yük almak veya taşımak amacıyla römorkörler tarafından çekilen düz tabanlı deniz araçlarıdır.
OBO (Ore-Bulk-Oil - Kombinasyon Gemisi)Aynı anda veya farklı seferlerde hem sıvı (petrol vb.) hem de kuru dökme yükleri (maden, tahıl vb.) taşıyabilecek şekilde özel olarak tasarlanmış çok amaçlı gemilerdir. Temel amacı boş sefer dönüşlerini önlemektir.
TEU (Twenty-foot Equivalent Unit)Konteyner taşımacılığında kullanılan ve 20 feet uzunluğundaki standart bir konteyneri ifade eden temel kapasite ölçü birimidir. Gemi ve liman kapasiteleri bu birimle belirtilir.
FEU (Forty-foot Equivalent Unit)Konteyner taşımacılığında kullanılan ve 40 feet uzunluğundaki standart bir konteyneri ifade eden, iki TEU değerine eşit olan kapasite ölçü birimidir.
Konşimento (Bill of Lading - B/L)Taşıyan (armatör/taşıyıcı) ile taşıtan (gönderici) arasında düzenlenen, yükün teslim alındığını belirten ve varış noktasında malların teslim edilmesini sağlayan uluslararası hukuki geçerliliğe sahip kıymetli evraktır.
NavlunDeniz ve hava taşımacılığında taşınan yükün kendisini ifade etmekle birlikte, esas olarak bu yükün bir noktadan diğerine taşınması karşılığında ödenen taşıma ücretidir.
OrdinoKonşimentoda adı yazılı olan ithalatçının veya alıcının, limana gelen malları gümrükten ve liman sahasından çekebilmesi için taşıyıcı firmadan aldığı teslim talimatı belgesidir.
ArdiyeLiman sahasına gelen, yüklenen veya burada bekletilen yüklerin ve araçların liman alanını kullanmaları karşılığında liman yönetimine ödedikleri depolama ve bekleme ücretidir.
Freight ForwarderFarklı göndericilerden gelen küçük miktarlardaki (parsiyel) yükleri bir araya getirerek büyük hacimler oluşturan ve taşıma, depolama, gümrükleme gibi lojistik süreçleri organize eden aracı firmalardır.
P & I Kulübü (Protection and Indemnity)Gemi sahiplerinin bir araya gelerek oluşturdukları, gemilerin üçüncü şahıslara, çevreye veya yüke verebilecekleri zararları güvence altına alan karşılıklı koruma ve tazminat sigortası birliğidir.
ÇED (Çevresel Etki Değerlendirmesi)Boru hattı veya liman gibi büyük altyapı projelerinin gerçekleştirilmeden önce çevreye verebileceği olası zararların analiz edilerek minimize edilmesi amacıyla hazırlanan resmi rapordur.
Mach (Ma) SayısıHava araçlarının hızının, bulundukları ortamdaki ses hızına olan oranını ifade eden fiziksel terimdir. Mach sayısı 1'den büyük olan araçlar süpersonik hıza sahiptir.
Transit SüresiBir yükün veya yolcunun çıkış noktasından (kapıdan) başlayıp, tüm taşıma, aktarma, havalimanı/liman işlemlerini kapsayarak varış noktasına (kapıya) kadar geçen toplam süredir.

Diğer Önemli Bilgiler

Dünyanın En Büyük Limanlarının Dağılımı

Küresel deniz ticaretinde limanların önemi büyüktür. Dünyadaki en büyük ilk 10 limandan 7 tanesi Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde yer almaktadır. Ayrıca, dünyanın en büyük ilk 20 limanı tüm küresel ticaret hacminin tek başına yarısına hizmet vermektedir.

MOL Triumph Konteyner Gemisi

Japon Mitsui OSK Lines (MOL) şirketine ait olan MOL Triumph, 20 bin 150 TEU taşıma kapasitesiyle dünyanın en büyük konteyner gemilerinden biri olarak denizcilik tarihinde ölçek ekonomisinin ulaştığı devasa boyutları simgelemektedir.

Boru Çapının Taşıma Kapasitesine Etkisi

Boru hatlarında boru çapının genişliği verimliliği doğrudan belirler. Yapılan mühendislik hesaplamalarına göre, 30 cm iç çapa sahip bir boru hattı, 20 cm iç çapa sahip bir boru hattına kıyasla aynı sürede yaklaşık 3 kat daha fazla sıvı veya gaz iletme kapasitesine sahiptir.

Boru Hatlarında Rota Koridoru Standardı

Boru hattı güzergah tasarımı esnasında, inşaat ve işletme aşamalarında meydana gelebilecek olası coğrafi sapmaları ve teknik zorunlulukları yönetebilmek amacıyla güzergah boyunca 1 km genişliğinde bir koridor tespit edilmesi uluslararası bir standarttır.

11 Eylül Saldırılarının Sektörel Etkisi

11 Eylül terör saldırıları sonrasında ABD'de yolcu talebinin aniden düşmesiyle iflasın eşiğine gelen hava yolu şirketleri, stratejik bir kararla kapasitelerini kargo taşımacılığına kaydırmış ve bu sayede kriz dönemini kârlılıkla atlatmayı başarmışlardır.

Deniz Yolunun Maliyet Avantajı Oranları

Deniz yolu taşımacılığı, birim yük başına maliyetlerde diğer modlara göre olağanüstü ucuzdur. Deniz yolu; hava yoluna göre 14 kat, kara yoluna göre 7 kat, demir yoluna göre ise 3,5 kat daha düşük maliyetle taşıma yapılmasına imkan tanır.

2004 Yılı Küresel Kargo Gemisi Kıtlığı

2004 yılında Çin ve Hindistan gibi hızla büyüyen gelişmekte olan ülkelerin deniz yoluyla gerçekleştirdikleri ihracat hacminin aniden ve aşırı derecede artması, dünya genelinde ciddi bir kargo gemisi kıtlığının yaşanmasına yol açmıştır.

Boru Hatlarında Akış Hızı Standardı

Boru hatlarında sıvı ve gaz ürünlerin akış hızı, boru iç çeperlerinin aşınmasını önlemek ve güvenliği sağlamak amacıyla saatte ortalama 5-6 km gibi yavaş bir hızda sabit tutulur. Ancak akış 24 saat kesintisiz devam eder.

Türkiye'nin Ro-Ro Taşımacılığı Lideri

Türkiye'den İtalya, Romanya ve Rusya gibi ülkelere yapılan yoğun lastik tekerlekli araç taşımacılığında (Ro-Ro), Türkiye genelindeki limanlar arasında en yüksek iş hacmine ve yoğunluğa sahip olan liman Pendik Limanı'dır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda ulaştırma modlarının birim maliyet kıyaslaması sorulabilir. En ucuzdan en pahalıya sıralama: Deniz yolu, Demir yolu, Kara yolu ve Hava yolu şeklindedir.
  • Liner ve Tramp taşımacılık farkına dikkat edin; Liner tarifeli ve düzenli (konteyner gibi), Tramp ise tarifesiz ve düzensizdir.
  • Boru hatlarının karayolu/demiryolu kesişimlerinde mutlaka 90 derecelik dik açıyla geçmesi gerektiği kuralını unutmayın, sınavlarda çeldirici olarak farklı açılar verilebilir.
  • ULD kısaltmasının hava yolu taşımacılığına ait bir konteyner standardı (Birim Yük Cihazı) olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
  • Boru hattı çapının verimliliğe etkisi sorulabilir; boru çapı genişledikçe sürtünme azalır, iletim enerjisi düşer ve kapasite 3 katına kadar artar.
  • Kabotaj hakkının sadece ulusal bayraklı gemilere kendi karasularında ticaret hakkı tanıdığını ve bunun yerel taşımacılık kapsamında olduğunu unutmayın.